Demans (Bunama) Hastalığı Nedir? Belirtiler, Türler ve Seyir

Demans (Bunama) Nedir?

Demans, bellek, düşünme, öğrenme, akıl yürütme ve davranış yeteneklerinin, kişinin günlük yaşamını ve işlerini sürdürmesini engelleyecek ölçüde kaybedilmesidir. Bir hastalığın değil, beyne zarar veren farklı hastalıkların ortak sonucunun adıdır ve zamanla ilerler (NIA; DSÖ).

Bu yüzden hekimler demansı bir şemsiye terim olarak kullanır: şemsiyenin altında Alzheimer hastalığı, vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demans gibi farklı hastalıklar yer alır. "Bunama" aynı tablonun gündelik dildeki adıdır. Psikiyatride kullanılan güncel tanı sınıflaması DSM-5 ise demans yerine "majör nörokognitif bozukluk" adını kullanır (McKeith ve ark., 2017).

Unutkanlık demansın en bilinen belirtisi olsa da tek belirtisi değildir. Dil becerilerinde, dikkatte, görsel algıda ve kişilikte değişiklikler de tabloya eşlik edebilir (NIA).

Demans ile Alzheimer Aynı Şey mi?

Hayır. Alzheimer, demansa yol açan hastalıklardan biridir ve en sık görülenidir; demans ise bu hastalıkların ortak sonucunu anlatan genel addır. Alzheimer hastalığı ilerledikçe demansa yol açar, ama her demans Alzheimer'dan kaynaklanmaz. İki kavram arasındaki farkı Alzheimer ile demans arasındaki fark makalemizde ayrıntısıyla anlattık.

Normal Unutkanlık mı, Demans mı?

Yaşla birlikte bazı bilgileri eskisi kadar hızlı hatırlayamamak ya da arada bir faturayı unutmak çoğu zaman normal yaşlanmanın parçasıdır. Ayırt edici olan, unutkanlığın günlük işleri bozup bozmadığıdır: ciddi bellek sorunları araba kullanmayı, telefonu kullanmayı ya da eve giden yolu bulmayı zorlaştırır (NIA).

Kaynak: NIA

İkisi arasında bir ara durum da var: hafif bilişsel bozukluk. Bu durumdaki kişilerin bellek ya da düşünme sorunları yaşıtlarından belirgindir, ama kendi bakımlarını ve günlük işlerini genellikle sürdürebilirler. Hafif bilişsel bozukluk Alzheimer'ın erken bir işareti olabilir; yine de bu tanıyı alan herkeste demans gelişmez (NIA; Petersen, 2004).

Demans Belirtileri Nelerdir?

Demans belirtileri türe ve evreye göre değişir; çoğu kişide ilk fark edilen, yakın zamanda olanları unutmaktır. Ruh hali ve davranıştaki değişiklikler ise bazen bellek sorunlarından önce başlar (DSÖ).

Düşünme ve bellekte (bilişsel belirtiler):

• MaddeYakın zamanda olanları, konuşmaları ya da randevuları unutmak
• MaddeEşyaları kaybetmek ya da yanlış yere koymak
• MaddeYürürken ya da araba kullanırken yolu kaybetmek, tanıdık yerlerde bile şaşırmak
• MaddeGünü, tarihi ve saati karıştırmak
• MaddeSorun çözmekte ve karar vermekte zorlanmak
• MaddeKonuşmayı takip edememek, kelime bulmakta zorlanmak
• MaddeYemek yapmak, fatura ödemek gibi alışık olunan işleri yapamamak
• MaddeMesafeleri ve nesnelerin yerini yanlış değerlendirmek

Ruh hali ve davranışta (davranışsal ve psikolojik belirtiler):

• MaddeBellek kaybı karşısında kaygı, üzüntü ya da öfke
• MaddeKişilik değişiklikleri ve ortama uymayan davranışlar
• Maddeİşten ve sosyal etkinliklerden çekilme, içe kapanma
• MaddeBaşkalarının duygularına karşı ilginin azalması
• Maddeİlerleyen dönemlerde saldırganlık gibi davranış değişiklikleri

Kaynak: DSÖ

Bazı türlerde bunlara başka belirtiler eklenir. Lewy cisimcikli demansta ayrıntılı ve canlı görsel halüsinasyonlar sık görülür (McKeith ve ark., 2017). Uyku sorunları da demansta ayrıca ele alınması gereken sorunlar arasında sayılır (NICE, 2018).

Bu belirtilerin çoğu tek başına demans anlamına gelmez. Ama aylar içinde artıyor ve günlük işleri etkilemeye başlıyorsa, bekleyip görmek yerine bir nöroloji uzmanına başvurmanızı öneririz.

Genç Yaşta Demans Belirtileri

Demans çoğunlukla 65 yaşından sonra görülse de daha genç yaşta da başlayabilir. Belirtilerin 65 yaşından önce başladığı bu tabloya erken başlangıçlı demans denir ve tüm vakaların yüzde 9'una kadarını oluşturur (DSÖ). Dünya genelindeki çalışmaları birleştiren bir analize göre 30-64 yaş arasındaki her 100.000 kişiden yaklaşık 119'u erken başlangıçlı demansla yaşıyor; oran yaşla birlikte belirgin biçimde artıyor (Hendriks ve ark., 2021).

Genç yaşta ilk belirti her zaman unutkanlık olmayabilir. Özellikle frontotemporal demansta kişilikte ve davranışta değişiklik, ilgisizlik ya da konuşma güçlüğü bellek sorunlarından önce dikkat çekebilir (Rascovsky ve ark., 2011). Kırklı ya da ellili yaşlarındaki bir yakınınızda böyle bir değişiklik fark ettiyseniz, bunu yalnızca stres ya da yorgunlukla açıklamadan önce bir hekimle konuşun.

Demans Türleri Nelerdir?

Demansa pek çok hastalık yol açar; en sık görülenleri Alzheimer hastalığı, vasküler demans, Lewy cisimcikli demans ve frontotemporal demanstır. Türler arasındaki sınırlar her zaman keskin değildir ve birden fazla tür aynı kişide bir arada görülebilir (DSÖ).

Kaynaklar: FDA, 2023; NHS; McKeith ve ark., 2017; Rascovsky ve ark., 2011; Emre ve ark., 2007; DSÖ

"Hangi demans hızlı ilerler?" sorusunun cevabı şu: demansların çoğu yıllar içinde yavaş yavaş ilerler. Haftalar ya da aylar içinde belirgin biçimde kötüleşen tabloya ise hızlı ilerleyen demans denir. Creutzfeldt-Jakob hastalığı gibi nadir hastalıkların yanı sıra bağışıklık sisteminin beyni etkilediği iltihaplar ve bazı enfeksiyonlar gibi tedavi edilebilen nedenler de bu tabloya yol açabilir. Hızlı bir kötüleşme bu nedenle vakit kaybetmeden nörolojik değerlendirme gerektirir (Geschwind, 2016; NICE, 2018).

Alzheimer Hastalığı

Alzheimer hastalığı demansın en sık nedenidir. Beyinde amiloid plaklarının ve tau adı verilen protein yumaklarının birikmesiyle sinir hücreleri ve aralarındaki bağlantılar kaybolur; hastalık belleği ve düşünme becerilerini yavaş yavaş aşındırır (FDA, 2023). Alzheimer'ın ilk belirtilerini, evrelerini ve güncel tedavi seçeneklerini Alzheimer hastalığı makalemizde anlattık.

Vasküler Demans

Vasküler demans, beyne giden kan akımının bozulmasıyla ortaya çıkar: inmeler ya da beynin küçük damarlarındaki yaygın hasar, düşünmeyi ve hafızayı yöneten bölgelere zarar verir. Alzheimer'dan sonra en sık görülen türlerden biridir ve vakaların yaklaşık yüzde 15'inden sorumludur (O'Brien ve Thomas, 2015). İlk dönemde unutkanlıktan çok düşüncede yavaşlama, planlama ve dikkat güçlüğü öne çıkar; belirtiler yavaş yavaş ya da birkaç ayda bir basamak basamak kötüleşebilir (NHS). Tansiyonu ve kolesterolü kontrol altında tutmak, beyinde yeni hasar oluşmasını önlemeye yardım eder (DSÖ). Vasküler demansı vasküler demans makalemizde, inmeyi ise inme makalemizde ayrıntısıyla anlatacağız.

Lewy Cisimcikli Demans

Lewy cisimcikli demansta sinir hücrelerinin içinde Lewy cisimciği adı verilen anormal protein birikintileri oluşur (DSÖ). Uluslararası tanı ölçütlerinde öne çıkan dört özellik var: gün içinde, hatta saatler içinde dalgalanan dikkat ve uyanıklık; ayrıntılı ve canlı görsel halüsinasyonlar; uykuda rüyaları hareketlerle canlandırma; yavaşlama ve kaslarda sertlik gibi Parkinson benzeri hareket bulguları (McKeith ve ark., 2017). Bu kişilerde bazı psikiyatri ilaçları (antipsikotikler) hareket belirtilerini ağırlaştırabilir ve ağır tepkilere yol açabilir (NICE, 2018). Yeni bir ilaca, kısa süreli kullanılacak olsa bile, hekimle konuşmadan başlanmamalı.

Frontotemporal Demans

Frontotemporal demans, beynin ön (frontal) ve yan (temporal) loblarındaki sinir hücrelerinin kaybıyla ortaya çıkan bir hastalık grubudur (DSÖ). Bellek başta görece korunabilir; ilk dikkat çeken çoğu zaman kişilik ve davranıştaki değişikliktir: ölçüsüz ya da ortama uymayan davranışlar, ilgisizlik, başkalarının duygularına karşı duyarsızlaşma, aynı davranışı tekrar etme ve yeme alışkanlıklarında değişiklik (Rascovsky ve ark., 2011). Bazı kişilerde hastalık konuşma ve dil güçlüğüyle başlar. Bir kısmında hastalığın genetik bir nedeni vardır (NICE, 2018).

Frontotemporal demans, hareket sinir hücrelerini etkileyen ALS ile aynı kişide birlikte görülebilir: İrlanda'da yeni tanı almış ALS hastalarıyla yapılan bir çalışmada hastaların yaklaşık yüzde 14'ünde frontotemporal demans saptandı (Phukan ve ark., 2012). Bu ilişkiyi ALS hastalığı makalemizde anlattık; frontotemporal demansın türlerini ve seyrini ise ayrı bir makalede anlatacağız.

Parkinson Hastalığı Demansı ve Karma Demans

Parkinson hastalığı olan kişilerde demans gelişme riski, bu hastalığı olmayanlara göre altı kata kadar yüksektir; herhangi bir anda Parkinson hastalarının yaklaşık yüzde 30'unda demans bulunur. İleri yaş ve hareket yavaşlığıyla kas sertliğinin öne çıktığı tablo bu riski artırır. Dikkat, planlama ve görsel-mekânsal beceriler, yani nesnelerin yerini ve uzaklığını algılama etkilenir; halüsinasyonlar ve ilgisizlik sıktır (Emre ve ark., 2007). Parkinson hastalığını Parkinson hastalığı makalemizde anlatacağız.

Karma demansta birden fazla türün değişiklikleri aynı kişide bir arada bulunur; örneğin Alzheimer'a özgü değişikliklerle damar hasarı birlikte görülebilir (DSÖ; O'Brien ve Thomas, 2015).

Demans Neden Olur?

Demans, beyindeki sinir hücrelerinin zarar görmesi ya da ölmesi sonucunda ortaya çıkar; bu hasarı neyin yaptığı türe göre değişir (DSÖ). Alzheimer, Lewy cisimcikli ve frontotemporal demansta sinir hücreleri, içlerinde ya da çevrelerinde biriken anormal proteinler nedeniyle yıllar içinde kaybolur; tıpta buna nörodejenerasyon denir. Vasküler demansta ise hasarın kaynağı yeterince beslenemeyen beyin dokusudur. Bunların dışında inme, tekrarlayan kafa travmaları, HIV gibi bazı enfeksiyonlar, alkolün zararlı kullanımı ve beslenme eksiklikleri de demansa yol açabilir (DSÖ).

Tedavi Edilebilen Nedenler

Unutkanlık ve düşünme sorunlarının bir kısmı, tedavi edildiğinde düzelebilen nedenlerden kaynaklanır. Bu yüzden demanstan şüphelenilen herkeste, tanı konmadan önce bu nedenler araştırılır (NICE, 2018; Tripathi ve Vibha, 2009).

Kaynaklar: Tripathi ve Vibha, 2009; NICE, 2018; Williams ve Malm, 2016

Bu nedenler bazen demansın kendisi değil, ona eşlik eden ve tabloyu ağırlaştıran sorunlardır. O durumda tedavileri belirtileri hafifletebilir, ama alttaki demansı ortadan kaldırmaz (Tripathi ve Vibha, 2009). Yine de unutkanlığı başlayan bir yakınınızda bu taramanın yapıldığından emin olun.

Üzüntüden Demans Olur mu? Yalancı Bunama

Yas, kaygı ve stres bazı kişileri dalgın ve unutkan yapabilir; bu tek başına demans anlamına gelmez (NIA). Ağır bir depresyon ise dikkat ve bellek sorunlarıyla demansı taklit edebilir. Halk arasında "yalancı bunama" (psödodemans) denen bu tabloda depresyon başarıyla tedavi edildiğinde bellek sorunları genellikle düzelir (NIA; Tripathi ve Vibha, 2009).

Depresyonla demans arasındaki ilişki tek yönlü de değil. Yaşamın daha erken dönemlerinde geçirilen depresyonun ileride demans riskini iki kattan fazla artırdığı çalışmalarda tutarlı biçimde gösterildi. İleri yaşta başlayan depresyonun ise demansın erken bir işareti mi, yoksa bir risk etkeni mi olduğu henüz netleşmedi (Byers ve Yaffe, 2011). Depresyonu demanstan ayırmak bu yüzden uzman işi; hangisi olursa olsun tedavisini ertelememek gerekir.

Demans Genetik mi? Önlenebilir mi?

Demansın en sık nedeni olan Alzheimer'da en iyi bilinen genetik risk etkeni, APOE geninin e4 adı verilen biçimidir. Avrupa kökenli kişilerde yapılan bir meta-analizde bu biçimi tek kopya taşıyanlarda Alzheimer riski yaklaşık 3 kat, iki kopya taşıyanlarda yaklaşık 15 kat yüksek bulundu (Farrer ve ark., 1997). Bu bir risk artışıdır, hastalığın kesin geleceği anlamına gelmez. Frontotemporal demansta ise bazı ailelerde hastalığın doğrudan genetik bir nedeni vardır (NICE, 2018). Ailenizde genç yaşta başlayan demans öyküsü varsa bunu hekiminize mutlaka söyleyin.

Önleme konusunda yol gösteren güncel değerlendirmelerden biri, Lancet Komisyonu'nun 2024 raporu. Rapora göre dünyadaki demans vakalarının yaklaşık yüzde 45'i, 14 değiştirilebilir risk etkeniyle ilişkili; bu etkenler ortadan kalksaydı bu vakalar ilke olarak önlenebilir ya da geciktirilebilirdi. Komisyon, önceki raporlarındaki 12 etkene bu raporda tedavi edilmemiş görme kaybını ve yüksek LDL kolesterolü ekledi (Livingston ve ark., 2024):

Bu bir nüfus tahmini; tek bir kişinin demans olup olmayacağını söylemez. Ama işitme cihazı kullanmak, tansiyonu ve kolesterolü kontrol altında tutmak, sigarayı bırakmak, düzenli hareket etmek ve sosyal hayatı sürdürmek gibi adımların beyin sağlığı için de anlam taşıdığını gösteriyor.

Demans Kimlerde ve Kaç Yaşında Görülür?

Demansın bilinen en güçlü risk etkeni yaştır; demans 65 yaşından sonra daha sık görülür, ama yukarıda anlattığımız gibi daha genç yaşta da başlayabilir (DSÖ). Dünyada 2021'de 57 milyon kişi demansla yaşıyordu; her yıl yaklaşık 10 milyon yeni vaka ekleniyor. Demans bugün dünyada yedinci önde gelen ölüm nedeni ve yaşlılar arasında bakıma bağımlı hale gelmenin başlıca nedenlerinden biri (DSÖ).

Kadınlar demanstan hem hasta olarak hem de bakım veren olarak daha fazla etkileniyor: demanslı kişilere verilen bakım saatlerinin yüzde 70'ini kadınlar üstleniyor (DSÖ).

Demans Nasıl Teşhis Edilir?

Demansı tek başına gösteren bir test yoktur. Tanıyı nöroloji ya da psikiyatri uzmanı, kişiden ve onu iyi tanıyan bir yakınından alınan öyküyü, muayeneyi, bilişsel testleri, kan testlerini ve beyin görüntülemesini birlikte değerlendirerek koyar (NICE, 2018). Süreç genellikle şu adımlarla ilerler:

• 1. Öykü: Belirtilerin ne zaman başladığı, nasıl değiştiği ve günlük yaşamı nasıl etkilediği kişiye ve onu iyi tanıyan bir yakınına sorulur.
• 2. Kısa bilişsel testler: Mini Mental Durum Değerlendirmesi (MMSE) ve Montreal Bilişsel Değerlendirme (MoCA) gibi birkaç dakikalık testlerle bellek, dikkat, dil ve yönelim ölçülür (Folstein ve ark., 1975; Nasreddine ve ark., 2005). MoCA, hafif bilişsel bozukluğu yakalamada MMSE'den daha duyarlı bulundu. Normal bir test sonucu demansı tek başına dışlamaz (NICE, 2018).
• 3. Ayrıntılı nöropsikolojik değerlendirme: Gerekirse bellek, dikkat, dil ve planlama becerileri daha uzun ve ayrıntılı testlerle ölçülür.
• 4. Kan ve idrar testleri: B12 vitamini, tiroid hormonları ve diğer tedavi edilebilen nedenler araştırılır (NICE, 2018).
• 5. Beyin görüntülemesi (MR ya da BT): Tedavi edilebilen nedenleri dışlamak ve demansın türünü belirlemeye yardımcı olmak için yapılır (NICE, 2018).
• 6. Gerekirse ileri testler: Tanı hâlâ belirsizse PET görüntülemesi ya da beyin omurilik sıvısı incelemesi türün belirlenmesine yardım eder (NICE, 2018).

İlk başvuru için nöroloji uzmanı uygun bir adres; bazı hastanelerde bu değerlendirme psikiyatri ya da geriatri bölümlerinde, bellek polikliniklerinde yapılır. İnternette ya da telefon uygulamalarında karşılaşılan testler bir fikir verebilir, ama tanı koymaz. Kaygılandıran bir sonuç, hekime gitmek için bir nedendir.

Demans Evreleri ve Seyri

Demans genellikle erken, orta ve ileri olmak üzere üç evrede anlatılır. Hekimler seyri daha ayrıntılı izlemek için Reisberg Global Bozulma Ölçeği (GDS) ya da Klinik Demans Derecelendirme Ölçeği (CDR) gibi ölçeklerden yararlanır (Reisberg ve ark., 1982; Morris, 1993).

Kaynak: DSÖ

Belirtiler kişiden kişiye farklı ilerler ve bazı belirtiler yalnızca ileri evrelerde ortaya çıkar (DSÖ). İleri evrede amaç kişinin konforunu, beslenmesini ve onurunu korumaktır. Bu dönemin kararlarını kişi henüz isteklerini ifade edebilirken konuşmak, aileye ileride yol gösterir. Alzheimer'ın evrelerini Alzheimer hastalığı makalemizde anlattık.

Demans Hastaları Kaç Yıl Yaşar?

Demans tanısından sonraki yaşam süresi kişiden kişiye çok değişir. ABD'de 64 yaş üstü kişilerin izlendiği büyük bir çalışmada, demans tanısı alan yaklaşık 59.000 kişide tanıdan sonraki ortanca yaşam süresi gruplara göre 3,1 ile 4,4 yıl arasında bulundu (Mayeda ve ark., 2017). Ortanca, kişilerin yarısının bu süreden daha kısa, yarısının daha uzun yaşadığı anlamına gelir; tek bir hastanın ne kadar yaşayacağını söylemez.

Bu dönemi belirleyen şeylerden biri de bakımın kendisi. İyi bakım, düzenli hekim izlemi ve eşlik eden hastalıkların tedavisi, demanslı kişinin ve ailesinin yaşam kalitesini korumaya yardım eder (DSÖ).

Demansın Tedavisi Var mı?

İlerleyici demansların çoğunu durduran ya da geri çeviren bir tedavi henüz yok; ama tedavi edilebilen nedenler düzeltilebiliyor, bazı ilaçlar belirtileri bir süre hafifletebiliyor ve doğru bakım yaşam kalitesini koruyor (DSÖ):

• MaddeKolinesteraz inhibitörleri (donepezil, rivastigmin, galantamin): Bellekte görev alan asetilkolin adlı kimyasalın yıkımını yavaşlatırlar. Hafif ve orta evre Alzheimer hastalığında ve Lewy cisimcikli demansta kullanılırlar (NICE, 2018). Çalışmalarda düşünme ve günlük işlevlerde ılımlı bir yarar sağladıkları görüldü; hastalığın kendisini durdurmazlar (Birks, 2006).
• MaddeMemantin: Orta ve ileri evre Alzheimer hastalığında kullanılır. Bu evrelerde küçük ama tutarlı bir yarar gösterildi; hafif evrede ise anlamlı bir yararı görülmedi (McShane ve ark., 2019; NICE, 2018).
• MaddeTüre göre farklar: Vasküler demansta bu ilaçlar yalnızca Alzheimer ya da Lewy değişikliklerinin de eşlik ettiği düşünülüyorsa değerlendirilir; asıl hedef tansiyonu ve kolesterolü kontrol ederek beyinde yeni hasarı önlemektir. Frontotemporal demansta bu ilaçlar önerilmez (NICE, 2018; DSÖ).
• MaddeYeni ilaçlar: Alzheimer hastalığının erken döneminde, beyinde amiloid birikimi gösterilmiş hastalar için amiloid plaklarını azaltan antikor ilaçlar geliştirildi ve ABD'de onay aldı (FDA, 2023). Bu ilaçları Alzheimer hastalığı makalemizde anlattık.
• Maddeİlaç dışı yaklaşımlar: Hafif ve orta evrede grup halinde yapılan bilişsel uyarım (zihni çalıştıran, kişiye uygun etkinlikler), fiziksel aktivite ve düzenli bir gün planı yaşam kalitesini destekler. Ginseng, E vitamini takviyeleri ya da bitkisel karışımlar ise demans tedavisinde önerilmiyor (NICE, 2018; DSÖ).

Kök Hücre Tedavisi Demansta Nerede Duruyor?

Kök hücre uygulamaları demansta klinik araştırma aşamasında ve yayımlanan çalışmaların çoğu Alzheimer hastalığında yapıldı. Güney Kore'de hafif ve orta evre Alzheimer demansı olan dokuz hastaya, göbek kordonu kanından elde edilen mezenkimal kök hücreler dört hafta arayla üç kez beyin boşluklarına verildi. En sık yan etki 36 saat içinde geçen ateşti ve çalışma, uygulamanın yeterince güvenle yapılabildiğini gösterdi (Kim ve ark., 2021). ABD'de hafif Alzheimer hastalarıyla yapılan, bir grubun etkisiz ilaç (plasebo) aldığı faz 1 çalışmada ise vericiden elde edilen mezenkimal hücrelerin damar yoluyla tek doz verilmesi güvenlik hedefini karşıladı; kanda ve beyin görüntülemesinde ölçülen biyolojik belirteçlerde ve düşük doz grubunda bazı bilişsel ölçümlerde olumlu sinyaller izlendi (Brody ve ark., 2023). Bu bulgular erken aşama çalışmalardan geliyor; etkinliği gösterebilecek daha büyük çalışmalara ihtiyaç var.

Kök hücre uygulaması, demans ilaçlarının ve bakımın yerine geçmez; uygun hastalarda bunlarla birlikte değerlendirilebilecek bir araştırma seçeneğidir. Kimse size kesin iyileşme garantisi veremez. Bu tip söylemlerde bulunanlara güvenmeyin. Değerlendirme sürecini demansta kök hücre tedavisi sayfamızda, Alzheimer'a özgü süreci ise Alzheimer'da kök hücre tedavisi sayfamızda anlattık.

Yakınınızda Demans Belirtileri Varsa: İlk Adımlar

İlk Belirtide Ne Yapmalı?

Unutkanlık ya da davranıştaki değişiklik aylar içinde artıyor ve günlük işleri etkilemeye başladıysa bir nöroloji uzmanından randevu alın. Görüşmeye hazırlıklı gitmek süreci kısaltır:

• MaddeFark ettiğiniz değişiklikleri, ne zaman başladıklarını ve somut örnekleri (unutulan bir randevu, karıştırılan bir ilaç, kaybolunan bir yol) kısa notlarla yazın.
• MaddeKullanılan bütün ilaçların, bitkisel ürünler dahil, bir listesini hazırlayın; bazı ilaçlar unutkanlığı artırabilir.
• MaddeMümkünse görüşmeye siz de katılın; hekim, kişiyi iyi tanıyan birinin gözlemlerini de dinlemek ister (NICE, 2018).
• MaddeAilede genç yaşta başlayan demans öyküsü varsa bunu söyleyin.

Paniğe kapılmadan ama ertelemeden hareket etmek en doğrusu. Unutkanlığın bir kısmı tedavi edilebilen nedenlerden kaynaklandığı için erken değerlendirme her durumda işe yarar.

Tanıdan Sonra İlk Adımlar

Tanı, aile için yeni bir dönemin başlangıcı. İlk aylarda atılan bazı adımlar sonraki kararları kolaylaştırır (DSÖ):

• MaddeTürü netleştirin: Tanının hangi demans türüne ait olduğunu hekiminize sorun; ilaç seçimi ve seyir türe göre değişir.
• Maddeİzlemi aksatmayın: İlaçları düzenli kullanın, kontrollere gidin ve yeni başlanan her ilacı, bitkisel ürünler dahil, hekimle konuşun.
• MaddeBelgeleri bir arada tutun: Güncel beyin MR'ı, nöropsikolojik test raporları ve kişinin günlük yaşamını nasıl sürdürdüğünü anlatan bir hekim raporu, ileride başvuracağınız değerlendirmelerde ilk istenen belgeler arasındadır. Kök hücre uygulaması için dosya inceleyen Bilim Konseyimiz de değerlendirmeye bu belgelerle başlıyor. Günlük yaşamı anlatmak için hekim raporu yerine kısa bir video kaydı da yeterli olabiliyor.
• MaddeKararları erkenden konuşun: Mali ve hukuki işler, bakım tercihleri ve kararlarda destek olacak güvenilir kişiler, demanslı yakınınız isteklerini rahatça ifade edebilirken belirlenmeli (DSÖ).
• MaddeEvi güvenli hale getirin: Ocak ve elektrikli aletleri, ilaçların saklandığı yeri ve kapı kilitlerini gözden geçirin; araba kullanmanın sürüp sürmeyeceğini hekimle konuşun. Dışarı çıkarken üzerinde adres ve acil durum numarası bulunan bir kimlik taşıması da işe yarar (DSÖ).

Günlük Bakımda Hasta Yakınına Destek

Demanslı bir yakına bakmak uzun soluklu ve yorucu bir iş. Günlük hayatı kolaylaştıran bazı ilkeler var:

• MaddeKısa, sade cümlelerle ve sakin bir sesle konuşun; yanlış hatırlanan bir şeyi tartışmak yerine konuyu nazikçe değiştirin.
• MaddeHer günü benzer bir düzende geçirin; günlük işleri ve randevuları yazılı tutun (DSÖ).
• MaddeHobileri ve keyif veren etkinlikleri sürdürmesine, aileyle ve çevresiyle bağını korumasına yardım edin (DSÖ).
• MaddeUykuda, iştahta ya da davranışta ani bir değişiklik olduğunda hekime danışın; altında tedavi edilebilir bir sorun olabilir. Uyku sorunlarında ilaçtan önce gün ışığı, hareket ve kişiye uygun etkinliklerle kurulan bir düzen öneriliyor (NICE, 2018).

İletişimi ve günlük bakımı demans hastasıyla iletişim ve bakım makalemizde ayrıntısıyla anlatacağız.

Bakım verenin kendi sağlığı da en az hastanınki kadar önemli. Düzenli mola vermek, aileden ve profesyonellerden yardım istemek ve gerektiğinde psikolojik destek almak bakımı sürdürülebilir kılar (DSÖ). Türkiye'de 1997'de hasta yakınları ve hekimler tarafından kurulan Türkiye Alzheimer Derneği, demanslı kişilerin ailelerine danışmanlık ve bilgi desteği sunuyor.

Sıkça Sorulan Sorular

Demans hastası halüsinasyon görür mü?

Görebilir. Halüsinasyonlar özellikle Lewy cisimcikli demansta ve Parkinson hastalığı demansında sık görülür; kişi çoğu zaman ayrıntılı ve canlı görüntüler görür (McKeith ve ark., 2017; Emre ve ark., 2007). Halüsinasyon fark ettiğinizde hekime danışın. Bazı ilaçlar Lewy cisimcikli demansta ağır tepkilere yol açabildiği için ilaç kararını hekim vermelidir.

Demans hastası neden sürekli uyur ya da gece uyumaz?

Demansta uyku düzeni bozulabilir: kişi gece sık uyanabilir, gündüz uzun süre uyuyabilir. Kullanılan bazı ilaçlar, ağrı ya da depresyon da uykuyu etkileyebilir. Uyku ilacı başlamadan önce hekime danışın; NICE kılavuzu, ilaç yerine gün ışığı, hareket, uyku düzeni ve kişiye uygun etkinlikleri bir arada kullanan bir yaklaşımı öneriyor (NICE, 2018).

Demans bulaşıcı mı?

Hayır. Demans bir enfeksiyon değildir; demanslı biriyle aynı evde yaşamak, ona bakmak ya da dokunmak demansı geçirmez.

Demans mı ağır, Alzheimer mı?

İkisi aynı ölçekte karşılaştırılamaz. Demans, belirtilerin genel adıdır; Alzheimer ise demansa yol açan hastalıklardan biridir. Ağırlığı belirleyen, tanının adı değil hastalığın türü ve evresidir; aynı tanıyı alan iki kişinin seyri bile farklı olabilir.

Demans hastası kendi kararlarını verebilir mi?

Erken dönemde çoğu kişi kendi kararlarını verebilir; hastalık ilerledikçe önemli kararlarda desteğe ihtiyaç artar. Bu yüzden Dünya Sağlık Örgütü, mali ve hukuki konuların, bakım tercihlerinin ve kararlarda destek olacak güvenilir kişilerin, kişi henüz karar verebilirken belirlenmesini öneriyor (DSÖ). Hukuki süreçler için bir avukattan bilgi almanız da yararlı olur.

Demans her yaşta olur mu?

Demans çoğunlukla 65 yaşından sonra görülür, ama daha genç yaşta da başlayabilir. Belirtilerin 65 yaşından önce başladığı erken başlangıçlı demans, tüm vakaların yüzde 9'una kadarını oluşturur (DSÖ).

Kaynakça

1. 1. World Health Organization (Dünya Sağlık Örgütü). Dementia, bilgi notu, 3 Temmuz 2026. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
2. 2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Dementia: assessment, management and support for people living with dementia and their carers (NG97), 2018. https://www.nice.org.uk/guidance/ng97
3. 3. Livingston G, Huntley J, Liu KY ve ark. Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. Lancet, 2024;404(10452):572-628. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(24)01296-0
4. 4. National Institute on Aging (NIA). Memory Problems, Forgetfulness, and Aging. https://www.nia.nih.gov/health/memory-loss-and-forgetfulness/memory-problems-forgetfulness-and-aging
5. 5. McKeith IG, Boeve BF, Dickson DW ve ark. Diagnosis and management of dementia with Lewy bodies: Fourth consensus report of the DLB Consortium. Neurology, 2017;89(1):88-100. https://doi.org/10.1212/WNL.0000000000004058
6. 6. Petersen RC. Mild cognitive impairment as a diagnostic entity. Journal of Internal Medicine, 2004;256(3):183-194. https://doi.org/10.1111/j.1365-2796.2004.01388.x
7. 7. Hendriks S, Peetoom K, Bakker C ve ark. Global Prevalence of Young-Onset Dementia: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Neurology, 2021;78(9):1080-1090. https://doi.org/10.1001/jamaneurol.2021.2161
8. 8. Rascovsky K, Hodges JR, Knopman D ve ark. Sensitivity of revised diagnostic criteria for the behavioural variant of frontotemporal dementia. Brain, 2011;134(Pt 9):2456-2477. https://doi.org/10.1093/brain/awr179
9. 9. U.S. Food and Drug Administration. FDA Converts Novel Alzheimer's Disease Treatment to Traditional Approval, 6 Temmuz 2023. https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-converts-novel-alzheimers-disease-treatment-traditional-approval
10. 10. NHS. Symptoms of vascular dementia (son gözden geçirme 8 Haziran 2023). https://www.nhs.uk/conditions/vascular-dementia/symptoms/
11. 11. Emre M, Aarsland D, Brown R ve ark. Clinical diagnostic criteria for dementia associated with Parkinson's disease. Movement Disorders, 2007;22(12):1689-1707. https://doi.org/10.1002/mds.21507
12. 12. Geschwind MD. Rapidly Progressive Dementia. Continuum (Minneapolis, Minn.), 2016;22(2 Dementia):510-537. https://doi.org/10.1212/CON.0000000000000319
13. 13. O'Brien JT, Thomas A. Vascular dementia. Lancet, 2015;386(10004):1698-1706. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(15)00463-8
14. 14. Phukan J, Elamin M, Bede P ve ark. The syndrome of cognitive impairment in amyotrophic lateral sclerosis: a population-based study. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry, 2012;83(1):102-108. https://doi.org/10.1136/jnnp-2011-300188
15. 15. Tripathi M, Vibha D. Reversible dementias. Indian Journal of Psychiatry, 2009;51(Suppl 1):S52-S55. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3038529/
16. 16. Williams MA, Malm J. Diagnosis and Treatment of Idiopathic Normal Pressure Hydrocephalus. Continuum (Minneapolis, Minn.), 2016;22(2 Dementia):579-599. https://doi.org/10.1212/CON.0000000000000305
17. 17. Byers AL, Yaffe K. Depression and risk of developing dementia. Nature Reviews Neurology, 2011;7(6):323-331. https://doi.org/10.1038/nrneurol.2011.60
18. 18. Farrer LA, Cupples LA, Haines JL ve ark. Effects of age, sex, and ethnicity on the association between apolipoprotein E genotype and Alzheimer disease. A meta-analysis. JAMA, 1997;278(16):1349-1356. https://doi.org/10.1001/jama.1997.03550160069041
19. 19. Folstein MF, Folstein SE, McHugh PR. "Mini-mental state". A practical method for grading the cognitive state of patients for the clinician. Journal of Psychiatric Research, 1975;12(3):189-198. https://doi.org/10.1016/0022-3956(75)90026-6
20. 20. Nasreddine ZS, Phillips NA, Bédirian V ve ark. The Montreal Cognitive Assessment, MoCA: a brief screening tool for mild cognitive impairment. Journal of the American Geriatrics Society, 2005;53(4):695-699. https://doi.org/10.1111/j.1532-5415.2005.53221.x
21. 21. Reisberg B, Ferris SH, de Leon MJ, Crook T. The Global Deterioration Scale for assessment of primary degenerative dementia. American Journal of Psychiatry, 1982;139(9):1136-1139. https://doi.org/10.1176/ajp.139.9.1136
22. 22. Morris JC. The Clinical Dementia Rating (CDR): current version and scoring rules. Neurology, 1993;43(11):2412-2414. https://doi.org/10.1212/WNL.43.11.2412-a
23. 23. Mayeda ER, Glymour MM, Quesenberry CP ve ark. Survival after dementia diagnosis in five racial/ethnic groups. Alzheimer's & Dementia, 2017;13(7):761-769. https://doi.org/10.1016/j.jalz.2016.12.008
24. 24. Birks J. Cholinesterase inhibitors for Alzheimer's disease. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2006;(1):CD005593. https://doi.org/10.1002/14651858.CD005593
25. 25. McShane R, Westby MJ, Roberts E ve ark. Memantine for dementia. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019;3:CD003154. https://doi.org/10.1002/14651858.CD003154.pub6
26. 26. Kim HJ, Cho KR, Jang H ve ark. Intracerebroventricular injection of human umbilical cord blood mesenchymal stem cells in patients with Alzheimer's disease dementia: a phase I clinical trial. Alzheimer's Research & Therapy, 2021;13(1):154. https://doi.org/10.1186/s13195-021-00897-2
27. 27. Brody M, Agronin M, Herskowitz BJ ve ark. Results and insights from a phase I clinical trial of Lomecel-B for Alzheimer's disease. Alzheimer's & Dementia, 2023;19(1):261-273. https://doi.org/10.1002/alz.12651
28. 28. Türkiye Alzheimer Derneği. https://www.alzheimerdernegi.org.tr