Kök Hücre Türleri ve Özellikleri Nelerdir?
Kök Hücre RehberiGencell · Yayın: · Son güncelleme: · 10 dk okuma Kök hücre çeşitleri, kök hücrelerin dönüşebildikleri hücre çeşitliliğine, elde edildikleri kaynağa ve tıpta kullanıldıkları alana göre yapılan sınıflandırmadır. Bütün kök hücrelerin ortak özellikleri, bölünerek kendilerini yenileyebilmeleri ve başka hücre tiplerine dönüşebilmeleridir; embriyonik, erişkin, göbek kordonu kaynaklı ve laboratuvarda üretilen indüklenmiş pluripotent kök hücreler bu özellikleri farklı ölçülerde taşır. Kök hücre tedavisini araştıran hastalarımızın ve hasta yakınlarımızın bize sıkça sorduğu sorulardan biri de tedavide hangi kök hücrenin kullanıldığıdır. Gencell olarak İstanbul'daki anlaşmalı, onaylı tıbbi merkezlerde hastalığa göre göbek kordonundan elde edilen kök hücreleri kullanıyoruz. Kök hücreleri vücuttaki diğer hücrelerden ayıran dört özellik vardır: Yetişkinlerde kök hücreler kemik iliği, kan ve yağ dokusu gibi birçok doku ve organda az sayıda bulunur (NIH). Laboratuvarda uzun süre özelleşmeden çoğalabilme özelliği en belirgin biçimde embriyonik kök hücrelerde görülür; insan embriyonik kök hücreleri laboratuvarda aylarca çoğaltıldıktan sonra da farklılaşma yeteneklerini korudu (Thomson ve ark., 1998). Erişkin kök hücrelerin vücut dışında bölünme kapasitesi ise daha sınırlıdır. Kök hücrelerin tek bir sayıyla ifade edilen çeşit sayısı yoktur; kök hücreler üç ayrı ölçüte göre sınıflandırılır. Birincisi farklılaşma gücüdür, yani bir kök hücrenin kaç farklı hücre tipine dönüşebildiği. İkincisi hücrenin elde edildiği kaynak, üçüncüsü ise tıpta hangi hücre tipi olarak kullanıldığıdır. Aynı hücre üç sınıflandırmada da yer alabilir: kemik iliğindeki hematopoietik kök hücre, kaynağına göre erişkin, farklılaşma gücüne göre multipotent bir kök hücredir. Farklılaşma gücü en geniş olandan en dar olana doğru beş basamakta sıralanır (Zakrzewski ve ark., 2019). Tıpta kullanılan kök hücrelerin büyük bölümü multipotenttir; pluripotent hücrelerden üretilen hücreler ise klinik araştırmalarda inceleniyor. Kök hücreler embriyodan, doğumdan sonra gelişen dokulardan, doğum sırasında göbek kordonundan ya da laboratuvarda yeniden programlanan erişkin hücrelerden elde edilir. Her kaynaktan hücrelerin nasıl alındığını kök hücre nasıl alınır makalemizde anlattık. Tıpta ve araştırmalarda adı en sık geçen dört hücre grubu var. Bunlardan hematopoietik kök hücreler kan hastalıklarında onlarca yıldır yerleşik tedavi olarak kullanılıyor; diğerlerinde klinik araştırmalar sürüyor. SVF'nin kullanıldığı araştırmalara bir örnek diz kireçlenmesidir: 39 hastanın katıldığı çift kör, plasebo kontrollü bir çalışmada, hastanın kendi yağ dokusundan hazırlanan SVF'nin eklem içine verildiği gruplarda ağrı ve eklem işlevi puanları 12 ayda plasebo grubuna göre daha fazla iyileşti ve ciddi yan etki bildirilmedi (Garza ve ark., 2020). Embriyonik kök hücre, döllenmeden yaklaşık 4-5 gün sonra oluşan blastosist evresindeki embriyonun iç hücre kitlesinden elde edilen pluripotent kök hücredir (Zakrzewski ve ark., 2019). Vücuttaki her hücre tipine dönüşebilir ve laboratuvarda özelleşmeden uzun süre çoğaltılabilir. İnsan embriyonik kök hücre hatları ilk kez 1998'de elde edildi; bu hücreler aylarca çoğaltıldıktan sonra da üç embriyonik doku tabakasının hücrelerini oluşturabildi (Thomson ve ark., 1998). Embriyonik kök hücrelerin elde edilmesi embriyonun kullanılmasını gerektirdiği için etik açıdan tartışmalıdır ve kullanımları ülkeden ülkeye değişen kurallara bağlıdır. Türkiye'de araştırma amacıyla embriyo oluşturulması yasaktır, embriyo kullanımı da sıkı izne bağlıdır (Örnek Büken; 2025 yönetmeliği). Klinik araştırmalarda embriyonik kök hücrelerin kendisi değil, bu hücrelerden laboratuvarda üretilen özelleşmiş hücreler kullanılıyor. Parkinson hastalığında yapılan bir Faz 1 çalışmada, embriyonik kök hücrelerden üretilen dopamin salgılayan sinir hücreleri 12 hastaya nakledildi; çalışmanın bir yıllık güvenlik hedefi karşılandı ve 18. aydaki görüntülemeler nakledilen hücrelerin yaşamaya devam ettiğini gösterdi (Tabar ve ark., 2025). Etkinliğin gösterilmesi için daha büyük çalışmalar gerekiyor. İndüklenmiş pluripotent kök hücre (iPSC), deri gibi erişkin bir dokudan alınan hücrenin laboratuvarda dört gen eklenerek embriyonik kök hücreye benzer bir hale getirilmesiyle elde edilir. Yöntem 2006'da fare hücrelerinde (Takahashi ve Yamanaka, 2006), bir yıl sonra insan deri hücrelerinde gösterildi (Takahashi ve ark., 2007). Embriyo kullanılmadığı için embriyonik kök hücrelere yöneltilen etik itirazlar bu hücreler için geçerli değildir. iPSC'lerle yapılan klinik araştırmalar erken aşamada. İlk örneklerden birinde, yaşa bağlı makula dejenerasyonu olan bir hastaya kendi deri hücrelerinden üretilen retina pigment epiteli tabakası nakledildi; bir yılın sonunda nakledilen doku yerinde duruyordu, görme keskinliği ise ne iyileşti ne kötüleşti (Mandai ve ark., 2017). Erişkin kök hücreler, doğumdan sonra gelişen doku ve organlarda bulunan ve çoğunlukla bulundukları dokunun hücrelerine dönüşebilen multipotent kök hücrelerdir (ISSCR). Her dokuda sayıları azdır ve görevleri o dokuyu yenilemektir (NIH). Tıpta en çok bilinen iki erişkin kök hücre, hematopoietik ve mezenkimal kök hücrelerdir. Hematopoietik kök hücre, aramalarda ve günlük dilde hematopoetik kök hücre olarak da geçen, kandaki bütün hücreleri, yani alyuvarları, akyuvarları ve kan pulcuklarını üreten multipotent kök hücredir. Erişkinlerde başlıca kemik iliğinde bulunur; dolaşımdaki kandan ve doğumda kordon kanından da elde edilebilir. Kemik iliği nakli olarak bilinen hematopoietik kök hücre nakli, lösemi ve lenfoma gibi kan hastalıklarında onlarca yıldır uygulanan yerleşik bir tedavidir. Kordon kanından hazırlanan hematopoietik kök hücre ürünleri ABD'de FDA ruhsatıyla kullanılıyor; bunlardan HEMACORD Kasım 2011'de ruhsat aldı (FDA). Nakil sürecini ve kök hücre tedavisinin hangi hastalıklarda kullanıldığını kök hücre tedavisi nedir, nasıl yapılır sayfamızda anlattık. Mezenkimal kök hücre (MSC), kemik iliği, yağ dokusu ve göbek kordonu dokusu gibi bağ dokularından elde edilen ve laboratuvarda kemik, kıkırdak ve yağ hücrelerine dönüşebilen multipotent bir hücredir. Uluslararası Hücresel Tedavi Derneği (ISCT), bir hücreye mezenkimal kök hücre denebilmesi için üç ölçüt belirlemiştir: laboratuvar kabının yüzeyine tutunması, belirli yüzey moleküllerini (CD105, CD73, CD90) taşıyıp kan hücrelerine özgü molekülleri taşımaması ve bu üç hücre tipine dönüşebilmesi (Dominici ve ark., 2006). Mezenkimal kök hücrelerin tıpta araştırılan etkisi, kaybolan hücrelerin yerini almaktan çok iltihabı yatıştıran ve onarımı destekleyen sinyaller salgılamalarıdır (Alvites ve ark., 2022). Damar yoluyla mezenkimal kök hücre verilen 55 randomize çalışmayı birleştiren bir meta-analizde, kontrol gruplarına göre artış görülen tek risk ateş oldu (Thompson ve ark., 2020). Bu hücrelerin vücutta nasıl çalıştığını mezenkimal kök hücre makalemizde ayrıntısıyla anlattık. Kordon kanı, doğumdan sonra göbek kordonunda ve plasentada kalan kandır ve kan yapıcı, yani hematopoietik kök hücreler içerir. Bebek doğup kordon kesildikten sonra toplanır, test edilir ve dondurularak saklanır. Kordon kanından hazırlanan ürünler, kalıtsal ya da sonradan gelişen kan yapım sistemi hastalıklarında ve yoğun kemoterapi sonrasında kan yapımını yeniden kurmak için nakilde kullanılıyor (FDA). Göbek kordonunun damarlarını saran jelimsi bağ dokusuna Wharton jeli denir ve bu doku bir mezenkimal kök hücre kaynağıdır. Buradan elde edilen hücrelere WJ-MSC adı verilir. Laboratuvar çalışmalarında bu hücrelerin bağışıklık hücrelerini uyaran bazı yüzey moleküllerini taşımadığı ve bağışıklık hücrelerini uyarmadığı gösterildi; bu yüzden vericiden alınarak kullanılabiliyorlar (Weiss ve ark., 2008). Kök hücreler kimden alındıklarına göre de ikiye ayrılır. Otolog uygulamada hücreler hastanın kendi vücudundan alınır ve yine aynı hastaya verilir. Allojenik uygulamada ise hücreler sağlıklı bir vericiden alınır; verici bir akraba, akraba dışı gönüllü bir bağışçı ya da doğumda bağışlanan bir göbek kordonu olabilir. Otolog ve allojenik kök hücre arasındaki farkları otolog kök hücre makalemizde anlattık. Gencell'de hastanın kendi hücrelerini değil, sağlıklı vericilerden doğum sırasında toplanan göbek kordonu kaynaklı allojenik kök hücreleri kullanıyoruz. Hangi kaynağın kullanılacağı hastalığa göre değişiyor: Kısırlıkta tek bir istisna var: hastanın kendi kök hücresi varsa önce otolog uygulama değerlendiriliyor, yoksa göbek kordonu kanından elde edilen allojenik hücreler kullanılıyor. Vericiden alınan göbek kordonu hücrelerini tercih ediyoruz, çünkü erişkin mezenkimal kök hücrelerin çoğalma ve dönüşme kapasitesi yaşla birlikte azalıyor (Zhou ve ark., 2008); doğum sırasında toplanan hücreler ise biyolojik olarak genç. Genetik kökenli hastalıklarda hastanın kendi kök hücreleri de o genetik değişikliği taşıyabiliyor; sağlıklı bir vericiden alınan hücreyi tercih etmemizin bir nedeni de bu. Sizin için hangi hücre kaynağının, hangi uygulama yolunun ve kaç seansın uygun olduğuna raporlarınızı inceleyen Bilim Konseyimiz karar veriyor. Ön değerlendirme için merkeze gelmeniz gerekmiyor; dosyanız uygun bulunursa süreç online bir görüşmeyle devam ediyor. Kök hücrelerin tek bir çeşit sayısı yoktur. Farklılaşma gücüne göre beş çeşit (totipotent, pluripotent, multipotent, oligopotent ve unipotent), kaynağına göre dört ana grup (embriyonik, erişkin, göbek kordonu ve indüklenmiş pluripotent) kök hücre vardır. Farklılaşma gücü en yüksek hücre, döllenmiş yumurta olan zigottur; vücudun bütün hücrelerini ve plasenta gibi embriyo dışı dokuları oluşturabilir. Embriyonik kök hücreler ve iPSC ise vücudun bütün hücre tiplerine dönüşebilen pluripotent hücrelerdir. Hayır. Kordon kanı, kordonun ve plasentanın içindeki kandır ve kan yapıcı kök hücreler içerir. Göbek kordonu dokusu ise damarları saran jelimsi bağ dokusudur (Wharton jeli) ve mezenkimal kök hücre kaynağıdır. Hayır, tedavide kullanılan bir kök hücre çeşidi değildir. Kanser kök hücresi, bir tümörün içinde tümörü başlatabilen ve tümördeki farklı hücreleri oluşturabilen küçük bir kanser hücresi grubuna verilen addır (Clarke ve ark., 2006). Kök hücre tedavisinde ise sağlıklı vericilerden ya da hastanın kendisinden alınan sağlıklı hücreler kullanılır. Kök hücre nakli, hücrelerin kimden alındığına göre otolog ve allojenik olarak ikiye ayrılır. Otolog nakilde hastanın kendi hücreleri, allojenik nakilde ise sağlıklı bir vericiden alınan hücreler kullanılır. Kök hücre tedavisi lösemi ve lenfoma gibi kan hastalıklarında yerleşik bir tedavidir. Nörolojik, otoimmün ve eklem hastalıklarında ise klinik araştırmalar sürüyor ve yayımlanan çalışmalar umut verici sonuçlar bildiriyor; hangi hastalıkta hangi aşamada olunduğunu kök hücre tedavisi sayfamızda anlattık. Hayır. PRP, kişinin kendi kanından ayrıştırılan trombositten zengin plazmadır ve içinde kök hücre yoktur. Kök hücre tedavisinde ise farklı hücre tiplerine dönüşebilen canlı kök hücreler kullanılır. Kök hücrenin kemik iliğinden, kandan, yağ dokusundan ve göbek kordonundan nasıl alındığını, laboratuvarda nasıl hazırlandığını ve hastaya nasıl verildiğini anlatıyoruz. · 11 dk okuma Mezenkimal kelimesinin anlamını, mezenkimal kök hücrenin nasıl tanımlandığını, nereden elde edildiğini ve tedavideki yerini anlatıyoruz. · 13 dk okuma Otolog ve allojenik kelimelerinin anlamını, kök hücrenin hastadan ya da vericiden alınması arasındaki farkları ve kullanım alanlarını anlatıyoruz. · 7 dk okumaKök Hücrenin Özellikleri Nelerdir?
Kök Hücre Çeşitleri Nelerdir? Kaç Çeşit Kök Hücre Vardır?
Farklılaşma Gücüne Göre Kök Hücre Çeşitleri
Çeşit Neye dönüşebilir Örnek Totipotent Vücudun bütün hücrelerine ve plasenta gibi embriyo dışı dokulara Döllenmiş yumurta (zigot) Pluripotent Vücudun bütün hücre tiplerine; plasentayı oluşturamaz Embriyonik kök hücre, indüklenmiş pluripotent kök hücre (iPSC) Multipotent Belirli bir hücre ailesinin hücrelerine Hematopoietik kök hücre (kan hücreleri), mezenkimal kök hücre (kemik, kıkırdak, yağ) Oligopotent Birbirine yakın birkaç hücre tipine Miyeloid ve lenfoid öncül hücreler Unipotent Yalnızca tek bir hücre tipine Deri hücrelerini yenileyen öncül hücreler Kaynağına Göre Kök Hücre Çeşitleri
Çeşit Nereden elde edilir Farklılaşma gücü Klinikteki durumu Embriyonik kök hücre Döllenmeden 4-5 gün sonraki embriyonun (blastosist) iç hücre kitlesi Pluripotent Klinik araştırma (Tabar ve ark., 2025) Erişkin (somatik) kök hücre Kemik iliği, kan, yağ dokusu gibi doğumdan sonra gelişen dokular Multipotent Hematopoietik kök hücre nakli yerleşik tedavi; diğer kullanımlar klinik araştırmada Göbek kordonu kök hücreleri Kordon kanı ve kordonun bağ dokusu (Wharton jeli) Kordon kanında kan yapıcı, kordon dokusunda mezenkimal kök hücreler (multipotent) Kordon kanı ürünleri kan hastalıklarında FDA ruhsatlı; kordon dokusu hücreleri klinik araştırmada İndüklenmiş pluripotent kök hücre (iPSC) Deri gibi erişkin dokulardan alınan hücrelerin laboratuvarda yeniden programlanması Pluripotent Erken klinik araştırma (Mandai ve ark., 2017) Tıpta Kullanılan Kök Hücre Tipleri
Tip Nereden elde edilir Görevi ve özelliği Klinikteki durumu Hematopoietik kök hücre Kemik iliği, dolaşımdaki kan, kordon kanı Kan ve bağışıklık hücrelerinin tamamını üretir Kan hastalıklarında yerleşik tedavi; kordon kanı ürünleri FDA ruhsatlı (FDA) Mezenkimal kök hücre (MSC) Kemik iliği, yağ dokusu, göbek kordonu dokusu Kemik, kıkırdak ve yağ hücrelerine dönüşebilir; çevresindeki hücrelere gönderdiği sinyallerle bağışıklık yanıtını dengeler (Alvites ve ark., 2022) ABD'de nakil sonrası gelişen bir bağışıklık komplikasyonunda (GVHD) ruhsatlı ürün (FDA, 2024); diğer alanlarda klinik araştırma Endotelyal öncül hücreler Kemik iliği, dolaşımdaki kan Damarların iç yüzeyini döşeyen hücrelere dönüşebilir, yeni damar oluşumuna katılır (Asahara ve ark., 1997) Erken araştırma; hücrelerin tanımı uzmanlar arasında hâlâ tartışılıyor (Medina ve ark., 2017) SVF (stromal vasküler fraksiyon) Yağ dokusu Tek bir hücre tipi değil; yağ dokusu kaynaklı kök hücreler, mezenkimal ve endotelyal öncül hücreler ile kan ve damar hücrelerinden oluşan bir karışım (NCI) Klinik araştırma Embriyonik Kök Hücre Nedir?
İndüklenmiş Pluripotent Kök Hücre (iPSC) Nedir?
Erişkin (Somatik) Kök Hücreler Nelerdir?
Hematopoietik (Hematopoetik) Kök Hücre Nedir?
Mezenkimal Kök Hücre Nedir?
Kordon Kanı ve Göbek Kordonu Kök Hücreleri
Kordon Kanı Nedir, Ne İşe Yarar?
Göbek Kordonu Dokusu (Wharton Jeli) Nedir?
Kök Hücreler Kimden Alınır? Otolog ve Allojenik
Gencell'de Hangi Kök Hücreler Kullanılıyor?
Hücre kaynağı Kullanıldığı hastalıklar Göbek kordonu dokusundan (Wharton jeli) elde edilen mezenkimal kök hücreler (WJ-MSC) ALS, Alzheimer, demans, inme ve felç, kas erimesi, Parkinson, serebral palsi Göbek kordonu kanından elde edilen kök hücreler Lupus ve diğer otoimmün hastalıklar, Lyme, siroz, ülseratif kolit, oligospermi, iktidarsızlık İki kaynak birlikte Kalp hastalıkları, MS, otizm Sıkça Sorulan Sorular
Kaç çeşit kök hücre vardır?
En güçlü kök hücre hangisidir?
Kordon kanı ile göbek kordonu dokusu aynı şey mi?
Kanser kök hücresi bir kök hücre çeşidi midir?
Kök hücre nakli türleri nelerdir?
Kök hücre hangi hastalıklara iyi gelir?
PRP ile kök hücre aynı şey mi?
Kaynakça
İlgili Yazılar
Kandan, Kemik İliğinden ve Kordondan Kök Hücre Nasıl Alınır?
Mezenkimal Ne Demek? Mezenkimal Hücre Nedir?
Otolog Kök Hücre Nedir? Allojenik Kök Hücreden Farkı Ne?