Kandan, Kemik İliğinden ve Kordondan Kök Hücre Nasıl Alınır?

Kök Hücre Nereden Alınır? Başlıca Kaynaklar

Kök hücreler dört ana kaynaktan alınır: kemik iliği, dolaşımdaki (periferik) kan, yağ dokusu ve göbek kordonu. Bunların dışında embriyonik kök hücreler ve indüklenmiş pluripotent kök hücreler (iPSC) laboratuvarda elde edilir ve büyük ölçüde araştırmalarda kullanılır. Dört kaynağın farkı, alım yönteminde ve elde edilen hücre tipinde:

Tablodaki hücre tipleri ve kaynaklar için: Sensebé ve ark., 2013; FDA; NCI.

Kemik İliğinden Kök Hücre Nasıl Alınır?

Kemik iliğinden kök hücre, leğen kemiğinin arka kısmına (iliak kanat) özel bir iğneyle girilerek sıvı haldeki iliğin çekilmesiyle alınır; tıptaki adıyla bu işleme kemik iliği aspirasyonu denir. Vericiden nakil için hücre toplanırken işlem ameliyathanede yapılıyor ve vericilerin neredeyse tamamına genel anestezi uygulanıyor. İşlem, ihtiyaç duyulan ilik miktarına göre 1-2 saat sürüyor ve vericilerin çoğu aynı gün evine dönüyor (NMDP).

Sonraki günlerde en sık görülen yakınma sırt ve kalça ağrısı. Vericilerin çoğu 2-7 gün içinde işine ve günlük hayatına dönüyor, ciddi komplikasyon yüzde 1'in altında görülüyor ve vücut alınan iliği birkaç hafta içinde yeniliyor (NMDP).

Ortopedik uygulamalarda ise çok daha az ilik alınır: yaklaşık 60 mL ilik çekilip santrifüjle yoğunlaştırılır ve kemik iliği aspirat konsantresi (BMAC) denen bu ürün aynı seansta uygulanabilir. Bu alım lokal anestezi, hafif sedasyon ya da genel anestezi altında yapılabiliyor (Chahla ve ark., 2017).

Kandan Kök Hücre Nasıl Alınır? (Aferez)

Kandan kök hücre, normalde kemik iliğinde bulunan kök hücrelerin bir ilaçla kana geçirilmesi ve ardından kan ayrıştırma cihazıyla toplanmasıyla alınır. Bu işleme tıpta aferez denir ve şu adımlarla ilerler:

• 1. Hücrelerin kana geçirilmesi: Vericiye 4-5 gün boyunca filgrastim (G-CSF) adlı ilaç iğneyle verilir; ilaç, kemik iliğindeki kök hücrelerin kana geçmesini sağlar. Türkiye'deki uygulamada 4. gün kandaki kök hücre sayısı (CD34) ölçülür; yeterliyse toplama o gün, değilse 5. gün yapılır (TÜRKÖK Uygulama Rehberi).
• 2. Damar yolunun açılması: Her iki kola birer damar yolu açılır (NMDP). Kol damarları uygun değilse vericiye kemik iliğinden toplama önerilir; bu kabul edilmezse gerekçesi onaylandıktan sonra geçici bir santral venöz kateter takılarak toplama yapılır (TÜRKÖK Uygulama Rehberi).
• 3. Ayrıştırma: Bir koldan alınan kan aferez cihazına gider; cihaz kök hücreleri ayırıp toplar.
• 4. Kanın geri verilmesi: Kanın geri kalanı diğer koldan vericiye geri verilir.
• 5. Süre: İşlem çoğunlukla 4-8 saat sürer ve tek seansta tamamlanır (NMDP); ilk gün yeterli hücre toplanamazsa aferez ertesi gün de sürdürülür (TÜRKÖK Uygulama Rehberi).

Aferez ameliyat gerektirmeyen, ayakta yapılan bir işlem; verici aynı gün evine dönüyor. Filgrastim iğneleri bazı vericilerde hafif baş ağrısı, kemik ve kas ağrısı ya da grip benzeri yakınmalara yol açabiliyor. İşlem sırasında kanın pıhtılaşmasını önleyen madde de ağızda ve parmaklarda karıncalanma yapabiliyor; vericilerin çoğu 1-7 gün içinde günlük hayatına dönüyor (NMDP).

Yağ Dokusundan Kök Hücre Nasıl Alınır?

Yağ dokusundan kök hücre, karın ya da bel bölgesinden küçük bir yağ alma işlemiyle (lipoaspirasyon) toplanan dokunun laboratuvarda işlenmesiyle elde edilir. İşlenen dokudan elde edilen hücre karışımına stromal vasküler fraksiyon (SVF) denir. SVF tek tip bir hücre değil; mezenkimal kök hücrelerin yanında damar ve kan hücrelerini de içeren bir karışım (NCI). Yağ dokusundan elde edilen hücreler iki biçimde kullanılabilir: kültüre alınmadan doğrudan kullanılan SVF ve laboratuvarda çoğaltılan, kabın yüzeyine tutunan yağ dokusu kaynaklı kök hücreler (Bourin ve ark., 2013).

Göbek Kordonundan Kök Hücre Nasıl Alınır?

Göbek kordonundan kök hücre, bebek doğduktan, kordon kesildikten ve plasenta da doğurulduktan sonra toplanır. Kordonda ve plasentada kalan kan, kordon damarına yerleştirilen bir iğneyle bir torbaya alınır; NHS Kan ve Nakil Kurumu, bu işlemin doğum planını ve anne ile bebeğin bakımını etkilemediğini belirtiyor (NHS Blood and Transplant). Amerikan Kadın Doğum Uzmanları Derneği (ACOG) de toplamanın anne ve yenidoğanın bakımını aksatmaması, her birimin sıkı verici taraması ve enfeksiyon testlerinden geçmesi gerektiğini vurguluyor (ACOG, 2019).

Kordonun kendisi de ayrı bir kaynak. Kordon damarlarını saran jelimsi bağ dokusuna Wharton jeli denir ve bu dokudan mezenkimal kök hücreler elde edilir. Laboratuvarda damarlar ayrıldıktan sonra doku küçük parçalara bölünür; hücreler ya bu parçalardan kültür kabına kendiliğinden göç ettirilerek ya da doku enzimlerle çözülerek ayrılır (Arutyunyan ve ark., 2016). Göbek kordonu kanının ve dokusunun farklarını kök hücre çeşitleri makalemizde anlattık.

Laboratuvarda Elde Edilen Kök Hücreler: Embriyonik ve iPSC

Bazı kök hücreler vücuttan alınmaz, laboratuvarda elde edilir. Embriyonik kök hücreler, döllenmeden birkaç gün sonraki erken embriyonun (blastosist) iç kısmındaki hücrelerden elde edilir (Thomson ve ark., 1998). İndüklenmiş pluripotent kök hücreler (iPSC) ise yetişkin dokulardan alınan hücrelerin laboratuvarda yeniden programlanmasıyla üretilir (Takahashi ve Yamanaka, 2006). İki hücre tipiyle yapılan çalışmalar büyük ölçüde araştırma aşamasında; örneğin embriyonik kök hücrelerden üretilen sinir hücreleri Parkinson hastalığında, iPSC'den üretilen retina hücreleri göz hastalığında ilk insan çalışmalarında denendi (Tabar ve ark., 2025; Mandai ve ark., 2017).

Kök Hücre Kimden Alınır? Kendi Hücreniz mi, Verici mi?

Kök hücre ya kişinin kendisinden ya da sağlıklı bir vericiden alınır. Kişinin kendi hücreleriyle yapılan uygulamaya otolog, vericiden alınan hücrelerle yapılan uygulamaya allojenik denir; verici bir aile üyesi, gönüllü bir bağışçı ya da doğumda bağışlanan bir göbek kordonu olabilir. Kan hastalıklarında yapılan allojenik nakilde verici ile hastanın doku tiplerinin (HLA) birbirine uyumlu olması gerekiyor (Türk Kızılay). Otolog ve allojenik kök hücre arasındaki farkları otolog kök hücre makalemizde anlattık.

Kan hastalıkları için kök hücre bağışçısı olmak istiyorsanız, Türkiye'de bu süreç Sağlık Bakanlığı'na bağlı Türkiye Kök Hücre Koordinasyon Merkezi (TÜRKÖK) tarafından yürütülüyor ve 18-50 yaş arasındaki sağlıklı kişiler bağışçı adayı olabiliyor (TÜRKÖK Uygulama Rehberi). Ayrıntılara TÜRKÖK'ün sitesinden ve Türk Kızılay'ın kök hücre bağışı sayfasından ulaşabilirsiniz.

Kök Hücre Laboratuvarda Nasıl Hazırlanır?

Alınan kök hücreler hastaya doğrudan verilmez. Önce laboratuvarda ayrıştırılır, gerekiyorsa çoğaltılır, kalite kontrolünden geçirilir ve kullanılacağı güne kadar dondurularak saklanır. Bu adımların her birinin kayıt altında ve denetim altında yürütüldüğü üretim standardına iyi üretim uygulamaları, kısaca GMP denir (Sensebé ve ark., 2013). Türkiye'de insan doku ve hücrelerinden elde edilen ürünler ve bu ürünlerin hazırlandığı merkezler 2025 yönetmeliğiyle düzenleniyor. Yönetmeliğe göre doku ve hücre tedarikini yalnızca ruhsatlı merkezler yapabiliyor ve vericilerin uygunluğu için gereken testler yalnızca yetkili mercinin izin verdiği laboratuvarlarda yapılıyor (Resmî Gazete, 2025).

Ayrıştırma

İlk adımda kök hücreler, toplanan kan, ilik ya da dokudaki diğer hücrelerden ayrılır. Kaynağa göre santrifüj (hızlı döndürerek ayırma), enzimle çözme ya da hücrelerin kültür kabının yüzeyine tutunma özelliğinden yararlanılır. Mezenkimal kök hücrelerin ayrılmasında temel yöntem bugün de bu tutunma özelliği (Sensebé ve ark., 2013).

Çoğaltma (Kültür)

Mezenkimal kök hücreler bir dokuda az sayıda bulunduğu için, tedavide gereken sayıya ulaşmak amacıyla laboratuvarda çoğaltılır. Çoğaltma sırasında hücrelerin yaşlanmasını sınırlamak için bölünme sayısı belirli bir düzeyin altında tutuluyor ve hücrelerin genetik yapısının korunup korunmadığı kontrol ediliyor (Sensebé ve ark., 2013).

Kalite Kontrol

Hastaya verilecek hücrelerin mikroptan arınmış (steril) olduğu, bakteri ya da mikoplazma bulaşmadığı, bakteri kaynaklı zararlı maddeler (endotoksin) taşımadığı, canlı olduğu ve gerçekten mezenkimal kök hücre olduğu testlerle gösterilir (Sensebé ve ark., 2013). Kimlik testi, Uluslararası Hücresel Tedavi Derneği'nin (ISCT) ölçütlerine dayanır: hücrelerin kabın yüzeyine tutunması, yüzeylerinde belirli işaret moleküllerini taşıması ve laboratuvarda kemik, kıkırdak ve yağ hücresine dönüşebilmesi (Dominici ve ark., 2006).

Dondurarak Saklama

Hazırlanan hücreler, kullanılacağı güne kadar dondurularak saklanır; bu işleme kriyoprezervasyon denir. Örneğin kordon kanından hazırlanan ve ABD'de ruhsatlı olan kan yapıcı kök hücre ürünlerinden biri, kullanılacağı güne kadar -150 °C ya da daha düşük sıcaklıkta dondurulmuş olarak saklanıyor ve uygulamadan önce özel bir çözeltiyle çözülüyor (FDA). Hücreler hazırlandıktan sonra tedavinin nasıl ilerlediğini kök hücre tedavisi nasıl yapılır sayfamızda anlattık.

Kök Hücre Hastaya Nasıl Verilir?

Kök hücre hastaya iki temel yolla verilir: damar yoluyla tüm vücuda ya da doğrudan etkisi istenen bölgeye. Nörolojik hastalıklarda bunlara belden omurilik sıvısına ve burun yoluyla uygulama da ekleniyor. Gencell'de uygulama yolları hastalık gruplarına göre şu şekilde planlanabiliyor:

Hangi yolun kullanılacağına, kaç seans uygulanacağına ve hücre miktarına dosyanızı inceleyen Bilim Konseyimiz karar veriyor; aynı hastalıkta bile protokol kişiden kişiye değişebiliyor. Belden yapılan uygulamalardan önce böbrek ve karaciğer testlerinize, kan sayımınıza, kan şekerinize ve kanın pıhtılaşma değerlerine bakıyoruz.

Yayımlanan çalışmalar, bu yolların güvenle uygulanabildiğini gösteriyor. Nörolojik hastalıklarda belden omurilik sıvısına mezenkimal kök hücre verilen 9 randomize çalışmayı (540 hasta) birleştiren bir meta-analizde ciddi yan etki oranı kontrol gruplarından farklı değildi; uygulama gruplarında daha sık görülen tek yakınma, kısa süreli bel ağrısı gibi kas ve iskelet yakınmalarıydı (Mesa Bedoya ve ark., 2024). Damar yoluyla mezenkimal kök hücre verilen 55 randomize çalışmanın meta-analizinde de kontrol gruplarına göre belirgin fark geçici ateş oldu (Thompson ve ark., 2020).

Gencell'de Kullanılan Kök Hücreler Nereden Geliyor?

Kısırlık dışındaki tedavilerimizde kök hücre hastadan alınmıyor; hücreleri kendimiz de üretmiyoruz. Kullandığımız hücreler, sağlıklı vericilerden doğum sırasında toplanan göbek kordonu dokusu ve göbek kordonu kanından, Türkiye'nin önde gelen, devlet denetimindeki büyük kök hücre üreticileri tarafından hazırlanıyor. Bu üreticiler 2025 yönetmeliğine uygun tesislerde çalışıyor ve yukarıda anlattığımız verici taraması, kalite kontrol ve tesis onayı standartlarının tamamını sağlıyor. Yönetmelik, vericinin bilgilendirilip rızasının alınmasından ön taramasına ve uygunluk değerlendirmesine kadar her adımı düzenliyor (Resmî Gazete, 2025). Kullandığımız ürünlerin geçerli sertifikaları var; sertifikası olmayan bir ürünle ne tedavi uygulanabiliyor ne de Sağlık Bakanlığı'na başvuru yapılabiliyor.

Hangi kaynağın kullanılacağı hastalığa göre değişiyor. Nörolojik hastalıkların çoğunda ve kas erimesinde göbek kordonu dokusundan (Wharton jeli) elde edilen mezenkimal kök hücreleri (WJ-MSC), otoimmün hastalıklarda, Lyme'da, sirozda, ülseratif kolitte ve erkek üreme sağlığında ise göbek kordonu kanından elde edilen kök hücreleri kullanıyoruz. Kalp hastalıkları, MS ve otizmde iki kaynak birlikte planlanıyor. Kısırlıkta ise hastanın kendi kök hücresi varsa önce otolog uygulama değerlendiriliyor, yoksa göbek kordonu kanından elde edilen allojenik hücrelere geçiliyor.

Vericiden alınan göbek kordonu hücrelerini tercih ediyoruz, çünkü erişkin mezenkimal kök hücrelerin çoğalma ve dönüşme kapasitesi yaşla birlikte azalıyor (Zhou ve ark., 2008); doğumda toplanan hücreler biyolojik olarak genç. Göbek kordonu dokusundan elde edilen hücrelerin bağışıklık sistemini az uyardığı da laboratuvar çalışmalarında gösterildi (Weiss ve ark., 2008).

Sizin için hangi hücre kaynağının ve hangi uygulama yolunun uygun olduğuna, raporlarınızı inceledikten sonra Bilim Konseyimiz karar veriyor. Ön değerlendirme için merkeze gelmeniz gerekmiyor; tıbbi dosyanızı Bilim Konseyimize iletebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kök hücre alımı acıtır mı?

Yönteme göre değişir. Kemik iliğinden alımda vericilerin neredeyse tamamına genel anestezi uygulanır; sonraki günlerde en sık yakınma sırt ve kalça ağrısıdır. Kandan alım (aferez) ameliyat gerektirmez, damar yoluyla yapılır; öncesinde yapılan iğneler kemik ve kas ağrısı yapabilir. Göbek kordonu kanı ise plasentadan toplandığı için anneye ve bebeğe ayrı bir işlem uygulanmaz.

Kök hücre vermek zararlı mı?

Ciddi sorun nadir görülür: kemik iliği bağışında ciddi komplikasyon oranı yüzde 1'in altında. Alınan ilik ve kandaki kök hücreler birkaç hafta içinde yenilenir. Vericilerin çoğu kemik iliği bağışından sonra 2-7 gün, kandan bağıştan sonra 1-7 gün içinde günlük hayatına döner.

Kök hücre alımı ne kadar sürer?

Kemik iliğinden alım, ihtiyaç duyulan miktara göre 1-2 saat sürer. Kandan alımda önce 4-5 gün boyunca iğne yapılır; aferez işlemi ise genellikle 4-8 saat sürer ve çoğunlukla tek seansta tamamlanır.

Ciltten alınan hücreler kök hücre midir?

Hayır. Kulak arkasından alınan küçük bir deri parçasından laboratuvarda çoğaltılan hücreler, deriye esneklik veren kolajeni üreten fibroblastlardır; kendini yenileyip farklı hücre tiplerine dönüşebilen kök hücreler değildir (NCI). Deri hücreleri ancak laboratuvarda yeniden programlanırsa kök hücreye (iPSC) dönüşebilir.

Gencell'de kök hücre benden mi alınıyor?

Hayır, kısırlık dışındaki tedavilerimizde hastadan hücre alınmıyor. Kullandığımız hücreler, sağlıklı vericilerden doğum sırasında toplanan göbek kordonu dokusu ve kanından, devlet denetimindeki büyük üreticiler tarafından hazırlanıyor.

Kök hücre uygulamasından sonra ne yapılmalı?

Uygulamadan sonraki izlem planı ve dikkat etmeniz gerekenler, tedavi protokolünüzle birlikte size anlatılıyor. Tedavi sonrasındaki değişimi, sizi takip eden hekimin değerlendirmesi ve düzenli kontrollerle izliyoruz.

Kaynakça

1. 1. NMDP. Bone marrow donation process. https://www.nmdp.org/get-involved/join-the-registry/donate-bone-marrow/bone-marrow-donation-process
2. 2. NMDP. Donating peripheral blood stem cells (PBSC). https://www.nmdp.org/get-involved/join-the-registry/donate-pbsc
3. 3. National Cancer Institute. Adipose-derived stromal vascular fraction cells. NCI Drug Dictionary. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-drug/def/adipose-derived-stromal-vascular-fraction-cells
4. 4. Sensebé L, Gadelorge M, Fleury-Cappellesso S. Production of mesenchymal stromal/stem cells according to good manufacturing practices: a review. Stem Cell Research & Therapy, 2013;4:66. https://doi.org/10.1186/scrt217
5. 5. NHS Blood and Transplant. Donating cord blood. https://www.blood.co.uk/news-and-campaigns/the-donor/latest-stories/donating-cord-blood/
6. 6. American College of Obstetricians and Gynecologists. Committee Opinion No. 771: Umbilical Cord Blood Banking. Mart 2019 (2026'da yeniden onaylandı). https://www.acog.org/clinical/clinical-guidance/committee-opinion/articles/2019/03/umbilical-cord-blood-banking
7. 7. Arutyunyan I, Elchaninov A, Makarov A, Fatkhudinov T. Umbilical Cord as Prospective Source for Mesenchymal Stem Cell-Based Therapy. Stem Cells International, 2016;2016:6901286. https://doi.org/10.1155/2016/6901286
8. 8. U.S. Food and Drug Administration. HEMACORD (HPC, Cord Blood) ürün bilgisi. https://www.fda.gov/media/82016/download
9. 9. Thomson JA, Itskovitz-Eldor J, Shapiro SS ve ark. Embryonic stem cell lines derived from human blastocysts. Science, 1998;282(5391):1145-1147. https://doi.org/10.1126/science.282.5391.1145
10. 10. Takahashi K, Yamanaka S. Induction of pluripotent stem cells from mouse embryonic and adult fibroblast cultures by defined factors. Cell, 2006;126(4):663-676. https://doi.org/10.1016/j.cell.2006.07.024
11. 11. Türk Kızılay. Kök Hücre Bağışı. Kan Hizmetleri. https://www.kanver.org/sayfa/kan-hizmetleri/kok-hucre-bagisi/53
12. 12. İnsan Doku ve Hücrelerinden Elde Edilen Ürünler ve Bu Ürünler ile İlgili Merkezler Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete, 04.09.2025, Sayı 33007 (yürürlük 01.01.2026). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2025/09/20250904-1.htm
13. 13. Dominici M, Le Blanc K, Mueller I ve ark. Minimal criteria for defining multipotent mesenchymal stromal cells. The International Society for Cellular Therapy position statement. Cytotherapy, 2006;8(4):315-317. https://doi.org/10.1080/14653240600855905
14. 14. Mesa Bedoya LE, Camacho Barbosa JC, López Quiceno L ve ark. The safety profile of mesenchymal stem cell therapy administered through intrathecal injections for treating neurological disorders: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Stem Cell Research & Therapy, 2024;15:146. https://doi.org/10.1186/s13287-024-03748-7
15. 15. Thompson M, Mei SHJ, Wolfe D ve ark. Cell therapy with intravascular administration of mesenchymal stromal cells continues to appear safe: An updated systematic review and meta-analysis. EClinicalMedicine, 2020;19:100249. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2019.100249
16. 16. Zhou S, Greenberger JS, Epperly MW ve ark. Age-related intrinsic changes in human bone-marrow-derived mesenchymal stem cells and their differentiation to osteoblasts. Aging Cell, 2008;7(3):335-343. https://doi.org/10.1111/j.1474-9726.2008.00377.x
17. 17. Weiss ML, Anderson C, Medicetty S ve ark. Immune properties of human umbilical cord Wharton's jelly-derived cells. Stem Cells, 2008;26(11):2865-2874. https://doi.org/10.1634/stemcells.2007-1028
18. 18. National Cancer Institute. Fibroblast. NCI Dictionary of Cancer Terms. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-terms/def/fibroblast
19. 19. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Türkiye Kök Hücre Koordinasyon Merkezi (TÜRKÖK) Uygulama Rehberi. Ankara, 2022 (Yayın No: 1250). TÜRKÖK: https://turkok.saglik.gov.tr/
20. 20. Chahla J, Mannava S, Cinque ME ve ark. Bone Marrow Aspirate Concentrate Harvesting and Processing Technique. Arthroscopy Techniques, 2017;6(2):e441-e445. https://doi.org/10.1016/j.eats.2016.10.024
21. 21. Bourin P, Bunnell BA, Casteilla L ve ark. Stromal cells from the adipose tissue-derived stromal vascular fraction and culture expanded adipose tissue-derived stromal/stem cells: a joint statement of IFATS and ISCT. Cytotherapy, 2013;15(6):641-648. https://doi.org/10.1016/j.jcyt.2013.02.006
22. 22. Tabar V, Sarva H, Lozano AM ve ark. Phase I trial of hES cell-derived dopaminergic neurons for Parkinson's disease. Nature, 2025;641(8064):978-983. https://www.nature.com/articles/s41586-025-08845-y
23. 23. Mandai M, Watanabe A, Kurimoto Y ve ark. Autologous Induced Stem-Cell-Derived Retinal Cells for Macular Degeneration. New England Journal of Medicine, 2017;376(11):1038-1046. https://doi.org/10.1056/NEJMoa1608368