Otizmde Kök Hücre Tedavisi: Kimlere ve Nasıl Uygulanır?

Otizmin Tedavisi Var mı?

Otizmi tamamen ortadan kaldıran bir tedavi henüz yok; ancak erken ve yoğun destekle çocukların dil, oyun ve sosyal iletişim becerileri gelişebiliyor. İlk basamak davranışsal müdahalelerdir ve özellikle 5 yaş ve altındaki çocuklarda dil, oyun ve sosyal iletişimde küçük ile orta düzeyde kazanım gösterilmiştir (Hirota ve King, 2023). Dünya Sağlık Örgütü de kanıta dayalı psikososyal müdahalelerin iletişim ve sosyal becerileri geliştirebildiğini belirtiyor (DSÖ).

Bu noktaya gelene kadar çok şey denediniz, çok şey okudunuz, biliyoruz. Bu yüzden baştan söyleyelim: kök hücre uygulaması özel eğitimin ve terapilerin yerine geçmez, uygun bulunan çocuklarda onlarla birlikte planlanır.

Otizmin Tedavisi Bulundu mu?

"Otizmin tedavisi bulundu" başlıklı haberlerin çoğu erken aşamadaki çalışmaları ya da belirli alt grupları anlatıyor. Otizmin temel belirtilerini ortadan kaldıran onaylı bir ilaç ya da hücre ürünü bugün yok. Son dönemde en çok konuşulan örnek lökovorin oldu: FDA'nın Eylül 2025'te başlattığı süreç, otizmin kendisi için değil, serebral folat eksikliği adlı nörolojik bir durum içindir (FDA, 2025). Bu ilacı otizmde rutin kullanmayı destekleyecek kanıt henüz yeterli görülmüyor (ACMT, 2026).

Otizm Spektrum Bozukluğu Nedir?

Otizm spektrum bozukluğu (OSB), sosyal iletişimde güçlük ve tekrarlayan davranışlar ya da sınırlı ilgi alanlarıyla kendini gösteren, erken çocuklukta başlayan nörogelişimsel bir durumdur. "Spektrum" denmesinin nedeni, çocuktan çocuğa çok farklı görünmesidir: kimi çocuk bağımsız yaşayabilecek becerilere ulaşırken kimi yaşam boyu destek gerektirebilir. Görülme sıklığı kaynağa göre değişiyor: DSÖ 2021 için dünyada yaklaşık 127 kişiden 1'ini (DSÖ), ABD'deki CDC taraması 2022 için 8 yaşındaki çocuklarda 31'de 1'i bildiriyor (Shaw ve ark., 2025). Diğer konular için nörolojik hastalıklar sayfamıza bakabilirsiniz.

Tanı için kan testi ya da görüntüleme yeterli değildir. Tanı, çocuğun gözlenmesi ve aileyle yapılan yapılandırılmış görüşmeye dayanır. Bu amaçla ADOS (gözleme dayalı tanı ölçeği), ADI-R (aile görüşmesi) ve CARS (çocukluk otizmi derecelendirme ölçeği) gibi araçlar kullanılır (Hirota ve King, 2023).

Otizm Tedavisinde Hangi Yöntemler Kullanılıyor?

Otizm tedavisi, tek bir ilaç ya da işlemden çok, çocuğun ihtiyacına göre kurulan bir eğitim ve terapi planıdır. Çocuk psikiyatrisi ve çocuk nörolojisi uzmanları tanıyı ve takibi yürütür, plan da özel eğitim ve terapi ekibiyle birlikte uygulanır (Hyman ve ark., 2020).

Otizm tedavi edilmezse ne olacağını soran ailelere tek bir cevap veremiyoruz, çünkü seyir çocuktan çocuğa çok değişiyor. Davranışsal müdahalelerde en güçlü kanıt küçük yaş grubundan geldiği için, desteği çocuğunuzu izleyen hekimle erkenden planlamanızı öneriyoruz.

Otizmin İlacı Var mı?

Otizmin temel belirtileri için ilaç yok; ilaçlar eşlik eden sorunlarda hekim kontrolünde kullanılıyor. Şiddetli huzursuzluk ve saldırganlıkta bazı antipsikotik ilaçların, dikkat eksikliğinde uyarıcı ilaçların etkili olduğu gösterilmiştir. Bu ilaçlar iştah, kilo ve uyku üzerinde yan etkiler yapabildiği için karar çocuğu izleyen hekime aittir (Hirota ve King, 2023).

Otizm Düzelir mi, İyileşir mi?

Tanı sistemleri otizmi yaşam boyu süren bir durum olarak kabul ediyor, ama seyir çocuktan çocuğa değişiyor: bazı çocuklarda belirtiler zamanla azalıyor, bazılarında artabiliyor. Psikososyal müdahaleler ortak dikkat, dil ve sosyal katılım gibi becerileri geliştirebiliyor, belirtilerin şiddetini de azaltabiliyor (Lord ve ark., 2020).

"Oğlum düzeldi" diye anlatılan hikâyeleri okuduğunuzda umutlanmanız çok doğal. Ama bir çocuğun yolu, başka bir çocuk için öngörü olmuyor; sizin çocuğunuzun neler kazanabileceğini en iyi onu düzenli izleyen hekim ve özel eğitim ekibi değerlendirebilir.

Kök Hücre Tedavisi Otizmde Nasıl Etki Eder?

Kök hücre tedavisinin otizmde bağışıklık sistemi ve beyindeki iltihap (nöroinflamasyon) üzerinden etki edebileceği düşünülüyor. OSB'li çocukların bir bölümünde bağışıklık sistemiyle ilgili farklılıklar bildirildi; mezenkimal kök hücrelerin de salgıladıkları sinyallerle bu süreçleri düzenleyebileceği araştırılıyor. Bu etkiye parakrin etki deniyor ve hücrelerin yeni sinir hücresine dönüşmesi beklenmiyor (Sun ve ark., 2020).

İnsanlarda bu mekanizmayı doğrudan gösteren kanıt henüz yok (Xu ve ark., 2026). Beş çocukla yapılan kontrolsüz bir çalışmada beyin omurilik sıvısındaki iltihap göstergeleri düştü (Khodadoust ve ark., 2026); başka bir çalışmada kandaki göstergeler değişmedi (Nguyen ve ark., 2025). Kök hücre tedavisinin genel mantığını kök hücre tedavisi nedir sayfamızda, hücre tiplerini mezenkimal kök hücre yazımızda anlattık.

Neden Donör Hücre Kullanılıyor?

Otizmde hastanın kendi hücrelerini kullanmıyoruz; sağlıklı vericilerden elde edilen (allojenik) hücreleri tercih ediyoruz. Bilim Konseyimizdeki uzman hekimlerimizin ifadesiyle: "Otizmin arkasında genetik etkenler olabildiği için çocuğun kendi hücreleri de aynı yatkınlığı taşıyabilir. Bu yüzden genetik olarak sağlıklı, genç bir kaynak olan göbek kordonunu seçiyoruz."

Kullandığımız hücreler göbek kordonu dokusundan (Wharton jeli) elde edilen mezenkimal kök hücreler (WJ-MSC) ve göbek kordonu kanından elde edilen kök hücrelerdir. Yetişkin mezenkimal hücrelerin çoğalma kapasitesi yaşla azalıyor (Zhou ve ark., 2008); kordon dokusu hücreleri ise bağışıklık sistemini daha az uyaran bir yapıya sahip (Weiss ve ark., 2008). Otolog ve allojenik farkını otolog ve allojenik kök hücre yazımızda bulabilirsiniz.

Hücreler Nasıl Hazırlanıyor?

Hücreleri kendimiz üretmiyoruz; Türkiye'nin önde gelen, devlet denetimindeki büyük kök hücre üreticileriyle çalışıyoruz. GMP (İyi Üretim Uygulamaları) standardı, verici taraması ve kalite kontrol testleri çalıştığımız üreticilerde yürütülüyor. Hücrelerin kordondan nasıl elde edildiğini kordon hücreleri nasıl elde edilir yazımızda anlattık.

Otizmde Kök Hücre Tedavisi Çalışmaları Ne Gösteriyor?

Otizmde kök hücre çalışmalarında uygulamalar çoğunlukla güvenle yapılabildi; etkinlik sonuçları ise karışık. Kök hücre otizmde hâlâ araştırılan bir alan ve kanıtlanmış, standart bir tedavi olarak kabul edilmiyor. Bunu açıkça söylüyoruz, çünkü kararı en doğru bilgiyle vermeniz gerekiyor.

Tablodaki en büyük iki çalışma tek dozla ve damar yoluyla yapıldı ve ana ölçütte plasebodan ayrılmadı. 137 çocuklu kordon dokusu çalışmasında plasebo verilen çocukların puanları da yükseldi; bu, kontrol grubu olmayan çalışmalardaki iyileşmelerin neden dikkatle okunması gerektiğini gösteriyor. Tekrarlanan dozlarla ya da seçilmiş çocuklarla yapılan küçük çalışmaların bir kısmında ise olumlu sinyaller var. İntratekal yolla yapılan çalışmalar şimdilik daha küçük ve plasebosuz.

Beş kontrollü çalışmayı birleştiren bir meta-analizde CARS puanı kök hücre lehine düşük çıktı, ama hekimin genel iyileşme değerlendirmesinde gruplar arasında fark çıkmadı (%62 ve %60). Yazarlar kanıtı yetersiz buldu (Qu ve ark., 2022). 2026 tarihli bir derleme de açık etiketli çalışmaların ağırlıkta olduğunu ve büyük randomize çalışmalara ihtiyaç bulunduğunu vurguluyor (Xu ve ark., 2026). FDA, Wharton jeli, kordon kanı ve eksozom ürünleri dahil hiçbir kök hücre ürününü otizm için onaylamış değil (FDA).

Kimse size kesin iyileşme garantisi veremez. Bu tip söylemlerde bulunanlara güvenmeyin.

Otizm Kök Hücre Tedavisi Kimlere Uygulanır?

Otizm kök hücre tedavisi, OSB tanısı konmuş çocuklarda, dosyanın Bilim Konseyimizce incelenmesinin ardından değerlendirilir. Kararı çocuğun doğum ve gelişim öyküsü, güncel raporları, genetik ve nörolojik bulguları birlikte belirler.

Değerlendirme aşamasında bazı ailelere bu tedaviyi önermediğimiz de oluyor. Örneğin Frajil X sendromu gibi, otizme benzeyen bulguların doğrudan tek bir gen değişikliğinden kaynaklandığı kesin tanılarda kök hücreden yarar beklemiyoruz ve bunu aileye gerekçesiyle anlatıyoruz. Bu yüzden genetik test sonucu varsa dosyaya eklemenizi istiyoruz.

Otizm Kök Hücre Tedavisi Kaç Yaşında Yapılır?

Bu sorunun tek bir yaşla cevabını vermiyoruz; karar çocuğun dosyasının bütününe bakılarak veriliyor. Yayımlanmış çalışmaların büyük bölümü okul öncesi ve ilkokul çağındaki çocuklarla yapıldı. Çocuğunuzun durumunu ön değerlendirmede sizinle konuşuyoruz.

Değerlendirme İçin Hangi Belgeler Gerekir?

Belgeleri iletişim formundan göndererek değerlendirme talebi oluşturabilirsiniz.

Otizmde Kök Hücre Tedavisi Nasıl Yapılır?

Otizmde kök hücre tedavisi, belgelerin incelenmesinden uygulama ve takibe uzanan dört adımda ilerler.

1. Adım: Ön Değerlendirme

Yukarıdaki belgeler ve video bize iletilir, çocuğunuz adına bir medikal dosya açılır. Bu aşamada merkeze gelmeniz gerekmez.

2. Adım: Bilim Konseyi Değerlendirmesi

Dosya, Bilim Konseyimizde farklı uzmanlık alanlarından hekimlerce incelenir. Uygun bulunmazsa gerekçesini sizinle paylaşıyoruz. Uygun bulunursa sizinle online görüntülü bir görüşme yapıyor, tedaviden neler beklenebileceğini ve süreci bu görüşmede konuşuyoruz.

3. Adım: Kişiye Özel Protokol ve Bakanlık Onayı

Toplam hücre miktarı, uygulama yolu ve seans sayısı çocuğun durumuna göre belirlenir; maliyet de bu protokole göre netleşir. T.C. vatandaşı hastalarımızda onamlar tamamlanır, dosya kök hücre uygulama izni için Sağlık Bakanlığı'na gönderilir ve takvim Bakanlık onayından sonra kesinleşir. T.C. vatandaşı olmayan hastalarımızda Sağlık Bakanlığı'nın hasta bazlı onay süreci zorunluluğu yoktur; tıbbi öykü formları doldurulup bilgilendirilmiş onam alındıktan sonra takvim planlanıyor.

4. Adım: Uygulama ve Takip

Otizm gibi nörolojik tutulumun öne çıktığı tablolarda, hücrelerin beyin çevresine daha kolay ulaşabilmesi için belden omurilik sıvısına yapılan (intratekal) uygulamayı sıklıkla tercih ediyoruz; damar yolu da kullanılabiliyor. Son kararı Bilim Konseyimiz veriyor. Uygulamadan önce ilgili branş uzmanları muayene ve son değerlendirmeyi yapıyor; öykü alınıyor, kan sayımı, kan şekeri, böbrek ve karaciğer testleri ile pıhtılaşma değerleri kontrol ediliyor. Çocuklarda işlem sedasyon (hafif uyutma) hazırlığıyla, hastane koşullarında ve gözlem altında yapılıyor.

Tedaviden Sonra Ne Beklenmeli?

Tedaviden sonra değişim çocuktan çocuğa çok farklı olabilir. Aşağıdaki gözlemler tedavi süreçlerimizden geliyor: bazı çocuklarda huzursuzluk ataklarında azalma, sosyal uyumda artış, ışık ve yüksek ses hassasiyetinde gerileme, yemek seçiciliğinde düzelme görüyoruz. Kelime sayısındaki artış genellikle en yavaş ilerleyen alan oluyor. Hiç fayda görülmeme ihtimalini de tedavi başlamadan sizinle açıkça konuşuyoruz.

Değişim Nasıl Değerlendirilir?

Değişimi değerlendirirken en değerli bilgiyi çocuğu her gün gören kişilerden alıyoruz: aileden, özel eğitim öğretmeninden ve çocuğu zaten takip eden hekimden. Ölçekleri rutinde çocuk psikiyatristleri ve psikologlar uyguluyor, bu nedenle tedavi öncesi ve sonrası ölçümleri çocuğunuzu izleyen ekiple birlikte planlamanızı öneriyoruz. Özel eğitim ve terapiler bu süreçte aynen devam eder.

Otizm Kök Hücre Tedavisi Güvenli mi?

Yayımlanmış çalışmalarda çoğu yan etki hafif ve kısa süreli oldu; yine de uygulama risksiz değil ve hekim gözetimi gerektiriyor. Yetişkinlerde damar yoluyla MSC verilen 55 randomize çalışmayı birleştiren bir meta-analizde yalnızca ateş riskinde artış görüldü (Thompson ve ark., 2020). Nörolojik hastalıklarda donör kordon kanı alan 361 katılımcıyı kapsayan bir derlemede de tedaviyle ilişkili ciddi olay bildirilmedi (Paton ve ark., 2022).

Otizm çalışmalarındaki ayrıntılar şöyle:

• İnfüzyon reaksiyonu: 137 çocuklu çalışmanın ilk döneminde hücre alan 68 çocuğun 14'ünde, plasebo alan 69 çocuğun 2'sinde görüldü. Aynı çalışmada ciddi olay olarak bir çocukta kaygı, bir çocukta nöbet kaydedildi (NCT04089579).
• İntratekal uygulama: Beş çocuklu çalışmada hepsinde geçici ateş, dördünde kusma görüldü; yakınmalar kısa sürede geçti (Khodadoust ve ark., 2026). Sırt ağrısı ve baş ağrısı da bildirildi. Nöbet öyküsü olan beş hastada işlem sonrası nöbet görüldüğünü bildiren bir çalışma da var (Sharma ve ark., 2020).
• Bağışıklık yanıtı: Bir çalışmada 12 çocuğun 5'inde vericinin hücrelerine karşı yeni antikor (HLA antikoru) gelişti; klinik bir sorun görülmedi (Sun ve ark., 2020).
• Enfeksiyon: Çocukların kendi kordon kanıyla yapılan bir çalışmada bir ürünün çözülmüş örneğinde bakteri üredi; yazarlar uygulamanın yalnızca sıkı klinik çalışma koşullarında yapılmasını öneriyor (Wong ve ark., 2024).

Uzun dönem güvenlik verisi sınırlı. Yan etki riskini çocuğunuzun dosyası ve seçilecek uygulama yolu üzerinden, hekimimiz değerlendirme görüşmesinde sizinle ayrıntısıyla konuşuyor.

Otizm Kök Hücre Tedavisi Hangi Hastanelerde ve Nasıl Yapılıyor?

Otizm kök hücre tedavisi, İstanbul'daki anlaşmalı, onaylı özel tıbbi merkezlerde, hastane koşullarında ve uzman hekim ekipleriyle yapılıyor. Devlet hastanelerinde uygulamıyoruz. Çalıştığımız tesisler 2025 tarihli İnsan Doku ve Hücrelerinden Elde Edilen Ürünler yönetmeliğine uygundur. Başka şehirde yaşıyorsanız ön değerlendirme uzaktan yapılabiliyor; uygulama için İstanbul'a gelmeniz gerekiyor.

Otizm Kök Hücre Tedavisi Fiyatı Neye Göre Belirlenir?

Otizm kök hücre tedavisinin fiyatı, Bilim Konseyimizin belirlediği kişiye özel protokole göre netleşir; bu yüzden dosyayı görmeden rakam vermiyoruz. Fiyatı belirleyen başlıca unsurlar uygulanacak hücre miktarı, uygulama yolu ve seans sayısıdır. SGK ve özel sağlık sigortaları bu tedaviyi karşılamıyor. Hangi merkezle görüşürseniz görüşün, teklifi yazılı ve kalem kalem istemenizi öneriyoruz.

Karar Vermeden Önce Hangi Soruları Sormalısınız?

Bu kararı verirken aileler çok farklı iddialarla karşılaşıyor. Uluslararası Kök Hücre Araştırmaları Derneği de karar öncesinde bu tür soruların sorulmasını öneriyor (ISSCR, 2024). Bize de dahil olmak üzere görüştüğünüz her merkeze şunları sormanızı öneririz:

• Hangi hücre kullanılacak, hangi üreticiden geliyor, kalite kontrolü nasıl yapılıyor?
• Sağlık Bakanlığı onay süreci nasıl işleyecek?
• Uygulamayı kim yapacak, sedasyonu kim yönetecek?
• Hangi yan etkiler görülebilir, eve döndükten sonra kime ulaşacağız?
• Bu uygulama kayıtlı bir klinik çalışmanın parçası mı?
• Değişim neye göre, ne zaman değerlendirilecek?
• Hiç fayda görülmezse ne olacak?
• Fiyata neler dahil?

Çocuğunuzun dosyasını iletişim formundan göndererek Bilim Konseyimizin değerlendirmesini isteyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kök hücre tedavisi otizme iyi gelir mi?

Bunu her çocuk için söylemek mümkün değil. En büyük iki plasebo kontrollü çalışmada ana ölçütte fark çıkmadı, küçük çalışmalarda ise bazı olumlu sinyaller bildirildi. Tedavi süreçlerimizde bazı çocuklarda davranış ve uyum alanlarında değişim görüyoruz; hiç fayda görülmemesi de mümkün.

Kök hücre tedavisi özel eğitimin yerine geçer mi?

Hayır. Özel eğitim ve terapiler otizmde temel yaklaşımdır ve kök hücre uygulaması sırasında da sonrasında da devam eder. İlaçlar da hekim onayı olmadan bırakılmamalıdır.

Atipik otizmde kök hücre tedavisi uygulanır mı?

Yukarıdaki çalışmalarda atipik otizm için ayrı bir sonuç verilmiyor. Atipik otizm tanılı çocukların dosyasını da Bilim Konseyimizde aynı şekilde inceliyoruz.

Hafif otizmde de değerlendirilir mi?

Karar otizmin derecesine göre tek başına verilmiyor. Dosya, çocuğun gelişim öyküsü ve raporlarıyla birlikte inceleniyor.

Uygulama ağrılı mı, sedasyon gerekir mi?

İntratekal uygulama sedasyon hazırlığıyla yapılıyor. İşlem öncesinde muayene ve kan tetkikleri yapılıyor. Sonrasında sırt ağrısı, baş ağrısı ya da geçici ateş görülebilir.

Kök hücre tedavisi yaptıranlar ne anlatıyor?

Ailelerin deneyimleri birbirinden çok farklı olabiliyor ve bir çocuğun yaşadığı, başka bir çocuk için öngörü olmuyor. Bu yüzden sayfamızda hasta yorumu paylaşmıyoruz. Tedavi süreçlerimizdeki gözlemleri ve çalışmaların sonuçlarını bu sayfada bulabilirsiniz.

Eksozom tedavisi otizmde kullanılıyor mu?

Gencell olarak otizmde eksozom uygulamıyoruz. FDA'nın onayladığı bir eksozom ürünü de bulunmuyor. Bu alandaki kontrollü verilerin çoğu henüz hayvan modellerinden geliyor.

Tedavi SGK veya özel sigorta kapsamında mı?

Hayır. Otizmde kök hücre tedavisini SGK da özel sağlık sigortaları da karşılamıyor. Maliyet, Bilim Konseyimizin belirlediği protokole göre netleşip size bildiriliyor.

Devlet hastanelerinde yapılıyor mu?

Bizim sürecimizde hayır. Uygulamaları İstanbul'daki anlaşmalı, onaylı özel tıbbi merkezlerde yapıyoruz.

Otizm ameliyatı var mı?

Hayır. Otizmin ameliyatla tedavisi yok. İlk basamak özel eğitim ve davranışsal müdahalelerdir. İntratekal kök hücre uygulaması da ameliyat olmayıp iğneyle yapılan bir işlemdir.

Kaynakça

1. Mazer-Amirshahi M, Siebert JR, Calello DP ve ark. ACMT Position Statement: Current Evidence Does Not Support Routine Use of Leucovorin for Autism Spectrum Disorder. J Med Toxicol, 2026;22(4):517-519. https://doi.org/10.1007/s13181-026-01147-3
2. Chez M, Lepage C, Parise C ve ark. Safety and Observations from a Placebo-Controlled, Crossover Study to Assess Use of Autologous Umbilical Cord Blood Stem Cells to Improve Symptoms in Children with Autism. Stem Cells Transl Med, 2018;7(4):333-341. https://doi.org/10.1002/sctm.17-0042
3. Dawson G, Sun JM, Baker J ve ark. A Phase II Randomized Clinical Trial of the Safety and Efficacy of Intravenous Umbilical Cord Blood Infusion for Treatment of Children with Autism Spectrum Disorder. J Pediatr, 2020;222:164-173. https://doi.org/10.1016/j.jpeds.2020.03.011
4. Dünya Sağlık Örgütü. Autism, bilgi notu. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
5. FDA. Consumer Alert on Regenerative Medicine Products Including Stem Cells and Exosomes, 2020. https://www.fda.gov/vaccines-blood-biologics/consumers-biologics/consumer-alert-regenerative-medicine-products-including-stem-cells-and-exosomes
6. FDA. Basın duyurusu: leucovorin calcium ve serebral folat eksikliği, 22 Eylül 2025. https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-takes-action-make-treatment-available-autism-symptoms
7. Hirota T, King BH. Autism Spectrum Disorder: A Review. JAMA, 2023;329(2):157-168. https://doi.org/10.1001/jama.2022.23661
8. Hyman SL, Levy SE, Myers SM ve ark. Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder. Pediatrics, 2020;145(1):e20193447. https://doi.org/10.1542/peds.2019-3447
9. International Society for Stem Cell Research. Patient Handbook on Stem Cell Therapies, Şubat 2024. https://www.isscr.org/s/ISSCR_PatientHandbook_v12_Feb2024_Redesign_v4b.pdf
10. Khodadoust E ve ark. Three repeated intrathecal injections of allogenic umbilical cord-derived mesenchymal stromal cells in autism spectrum disorder: a Phase I clinical trial. Stem Cell Res Ther, 2026;17(1). https://doi.org/10.1186/s13287-026-05122-1
11. Lord C, Brugha TS, Charman T ve ark. Autism spectrum disorder. Nat Rev Dis Primers, 2020. https://doi.org/10.1038/s41572-019-0138-4
12. NCT04089579. hCT-MSC in Children With Autism Spectrum Disorder. ClinicalTrials.gov, sonuçlar 24.06.2026. https://clinicaltrials.gov/study/NCT04089579
13. Nguyen LT ve ark. Outcomes of autologous bone marrow mononuclear cell administration combined with educational intervention in the treatment of autism spectrum disorder. Stem Cell Res Ther, 2025;16(1):268. https://doi.org/10.1186/s13287-025-04404-4
14. Paton MCB, Wall DA, Elwood N ve ark. Safety of allogeneic umbilical cord blood infusions for the treatment of neurological conditions: a systematic review of clinical studies. Cytotherapy, 2022;24(1):2-9. https://doi.org/10.1016/j.jcyt.2021.07.001
15. Qu J, Liu Z, Li L ve ark. Efficacy and Safety of Stem Cell Therapy in Children With Autism Spectrum Disorders: A Systematic Review and Meta-Analysis. Front Pediatr, 2022;10:897398. https://doi.org/10.3389/fped.2022.897398
16. Sharifzadeh N, Ghasemi A, Tavakol Afshari J ve ark. Intrathecal autologous bone marrow stem cell therapy in children with autism: A randomized controlled trial. Asia Pac Psychiatry, 2021;13(2):e12445. https://doi.org/10.1111/appy.12445
17. Sharma AK, Gokulchandran N, Kulkarni PP ve ark. Cell transplantation as a novel therapeutic strategy for autism spectrum disorders: a clinical study. Am J Stem Cells, 2020;9(5):89-100. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7811933/
18. Shaw KA, Williams S, Patrick ME ve ark. Prevalence and Early Identification of Autism Spectrum Disorder Among Children Aged 4 and 8 Years. MMWR Surveill Summ, 2025;74(2):1-22. https://doi.org/10.15585/mmwr.ss7402a1
19. Sun JM ve ark. Infusion of human umbilical cord tissue mesenchymal stromal cells in children with autism spectrum disorder. Stem Cells Transl Med, 2020. https://doi.org/10.1002/sctm.19-0434
20. Thompson M, Mei SHJ, Wolfe D ve ark. Cell therapy with intravascular administration of mesenchymal stromal cells continues to appear safe: An updated systematic review and meta-analysis. EClinicalMedicine, 2020;19:100249. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6970160/
21. Weiss ML, Anderson C, Medicetty S ve ark. Immune properties of human umbilical cord Wharton's jelly-derived cells. Stem Cells, 2008;26(11):2865-2874. https://doi.org/10.1634/stemcells.2007-1028
22. Wong CM, Tan CS, Riard N ve ark. Autologous umbilical cord blood infusion for the treatment of autism in young children: A within-subjects open label study on safety and efficacy. Autism Res, 2024;17(8):1721-1734. https://doi.org/10.1002/aur.3187
23. Xu M, Zhang X, Liu Y ve ark. Mesenchymal stem/stromal cell-based therapies for autism spectrum disorder: emerging evidence and clinical prospects. J Transl Med, 2026;24. https://doi.org/10.1186/s12967-026-08030-3
24. Zhang Z ve ark. Efficacy and safety of allogeneic umbilical cord blood mononuclear cells therapy in children with autism spectrum disorder and immune dysregulation. Stem Cell Res Ther, 2026;17(1). https://doi.org/10.1186/s13287-026-05091-5
25. Zheng Z ve ark. Efficacy of stem cell-derived extracellular vesicles in animal models of autism spectrum disorder: a systematic review and meta-analysis. Front Psychiatry, 2026;17:1956214. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2026.1956214
26. Zhou S, Greenberger JS, Epperly MW ve ark. Age-related intrinsic changes in human bone-marrow-derived mesenchymal stem cells and their differentiation to osteoblasts. Aging Cell, 2008;7(3):335-343. https://doi.org/10.1111/j.1474-9726.2008.00377.x
27. İnsan Doku ve Hücrelerinden Elde Edilen Ürünler ve Bu Ürünler ile İlgili Merkezler Hakkında Yönetmelik. Resmî Gazete 04.09.2025, Sayı 33007.