Otolog Kök Hücre Nedir? Allojenik Kök Hücreden Farkı Ne?

Otolog Ne Demek, Allojenik Ne Demek?

Otolog, "kişinin kendisinden" anlamına gelir; tıpta hastanın kendi vücudundan alınıp yine ona verilen hücre, doku ya da kanı anlatır. Allojenik ise "aynı türden başka bir bireyden" demektir; başka bir kişiden, yani bir vericiden alınan hücre ya da dokuyu anlatır. Kelimelerin kökü Yunanca: "auto" kendi, "allo" başka anlamına geliyor.

Türkçe kaynaklarda "otojen", "alojenik" ve "allogeneik" yazılışları da geçiyor; anlamları aynı. Kök hücre naklinde bir üçüncü tür daha var: hücrelerin tek yumurta ikizinden alındığı nakle singenik nakil deniyor (NCI).

Otolog Kök Hücre Nedir?

Otolog kök hücre, hastanın kendi kemik iliğinden, dolaşımdaki kanından ya da yağ dokusundan alınan ve laboratuvarda hazırlandıktan sonra yine ona verilen kök hücredir. En yerleşik kullanımı otolog kök hücre naklidir: kan kanseri ya da bazı kan hastalıkları olan bir hastanın kan yapıcı kök hücreleri toplanır, dondurularak saklanır ve kemoterapiden, gerekirse ışın tedavisinden sonra hastaya geri verilir (NMDP). Hücrelerin nasıl toplandığını kök hücre nasıl alınır makalemizde adım adım anlattık.

Otolog uygulamanın en büyük avantajı, hücrelerin hastanın kendisine ait olması. Vericiye ve doku uyumu aramaya gerek kalmıyor; vericinin bağışıklık hücrelerinin hastanın dokularına saldırdığı graft-versus-host hastalığı (GVHD) da allojenik nakle özgü bir sorun olarak tanımlanıyor (NCI).

Kendi hücrenin sınırları da var. Otolog nakilde, toplanan hücrelerle birlikte az sayıda kanser hücresinin de geri verilme riski bulunuyor (NCI). Hücreler hastayla aynı yaşta: kemik iliğinden alınan mezenkimal kök hücrelerin çoğalma ve kemik hücresine dönüşme kapasitesi yaşla azalıyor (Zhou ve ark., 2008). Kalıtsal bir hastalıkta ise hastanın kendi kök hücreleri de aynı genetik değişikliği taşır. Bu yüzden orak hücre hastalığı için onaylanan gen tedavilerinde hastanın kendi kan kök hücreleri toplanıyor, laboratuvarda genetik olarak düzeltiliyor ve ancak bundan sonra geri veriliyor (FDA, 2023).

Otolog Kök Hücre Tedavisi Hangi Alanlarda Kullanılır?

Otolog kök hücre tedavisi en çok iki alanda karşımıza çıkıyor:

• MaddeKan hastalıklarında nakil: Hastanın kan yapıcı kök hücreleri kemoterapiden önce toplanıp saklanıyor, tedaviden sonra geri veriliyor (NMDP).
• MaddeOrtopedik uygulamalar: Hastanın leğen kemiğinden alınan kemik iliği santrifüjle yoğunlaştırılıyor; kemik iliği aspirat konsantresi (BMAC) denen bu ürün aynı seansta eklem ya da yumuşak doku sorunlarında uygulanabiliyor (Chahla ve ark., 2017).

Ortopedide sık kullanılan PRP (trombositten zengin plazma) da hastanın kendi kanından hazırlandığı için otolog bir uygulamadır, ancak kök hücre tedavisi değildir: PRP, kandan santrifüjle ayrılan trombositlerden oluşur (Mayo Clinic News Network, 2021). İkisinin farkını PRP ile kök hücre tedavisi arasındaki fark yazımızda ayrıca ele aldık.

Allojenik Kök Hücre Nedir?

Allojenik kök hücre, hastanın kendisinden değil, sağlıklı bir vericiden alınan kök hücredir. Kan hastalıklarındaki nakilde vericinin doku uyumu (HLA) testiyle seçilmesi gerekir, çünkü doku uyumu ne kadar yakınsa nakil sonrası sorun riski o kadar azalıyor (NMDP). Allojenik nakilde dört tür verici var:

• 1. Tam uyumlu kardeş: Önce kardeşler test edilir. Her kardeşin hastayla tam uyumlu olma olasılığı yüzde 25 (BMT InfoNet).
• 2. Akraba dışı gönüllü verici: Ailede uygun verici yoksa doku uyumu benzer bir bağışçı, kök hücre bağışçı kayıtlarında aranır (NMDP). Türkiye'de bu taramayı Türkiye Kök Hücre Koordinasyon Merkezi (TÜRKÖK) yürütüyor (TÜRKÖK Uygulama Rehberi).
• 3. Yarı uyumlu aile bireyi: Doku uyumu işaretlerinin yarısı uyan anne, baba, çocuk ya da kardeş; tıpta adı haploidentik verici (NMDP).
• 4. Göbek kordonu kanı: Doğumdan sonra kordondan ve plasentadan toplanıp bankada saklanan kan; doku uyumunun kemik iliği ya da kandan alınan hücreler kadar yakın olması gerekmiyor (NMDP).

Allojenik Nakil Nedir?

Allojenik nakil, kan yapıcı kök hücrelerin sağlıklı bir vericiden alınıp hastaya verilmesidir. Bu nakli değerli kılan, greft-tümör (lösemide greft-lösemi) etkisi: vericiden gelen bağışıklık hücreleri, hastanın vücudunda kalmış kanser hücrelerine saldırabilir. Başlıca riski ise GVHD: aynı hücreler hastanın deri, karaciğer ve bağırsak gibi dokularını yabancı olarak görüp onlara da saldırabilir (NCI). Kemik iliği naklinin hangi hastalıklarda ve nasıl yapıldığını kök hücre tedavisi sayfamızda anlattık.

Otolog ve Allojenik Kök Hücre Arasındaki Fark Nedir?

Otolog ve allojenik kök hücre arasındaki temel fark hücrenin kimden alındığıdır; doku uyumu, riskler ve kullanım alanları da bu farktan doğar.

Tablodaki bilgiler için: NCI; NMDP; Zhou ve ark., 2008; Musiał-Wysocka ve ark., 2019; FDA, 2023; FDA, 2024; JCR Pharmaceuticals, 2015.

Hangisinin daha iyi olduğu sorusunun tek bir cevabı yok. Seçimi hastalık, kullanılacak hücre tipi ve hastanın durumu belirliyor. Kan hastalıklarında bazı tablolarda hastanın kendi hücreleri, bazılarında greft-tümör etkisi nedeniyle vericiden alınan hücreler tercih ediliyor. Mezenkimal kök hücrelerle yapılan tedavilerde ise vericiden alınan hücreler ayrı bir avantaj taşıyor.

Allojenik Kök Hücreler Nakil Dışında Neden Kullanılıyor?

Nakil dışındaki hücre tedavilerinde allojenik hücrelerin kullanılabilmesinin nedeni, mezenkimal kök hücrelerin bağışıklık sistemini az uyarması. Bu hücreler, doku uyumu molekülü HLA-DR'yi taşımaz (Dominici ve ark., 2006); göbek kordonu dokusundan elde edilen mezenkimal kök hücrelerin bağışıklık sistemini az uyardığı laboratuvar çalışmalarında da gösterildi (Weiss ve ark., 2008). Ruhsat almış mezenkimal kök hücre ürünlerinden üçü de vericiden elde ediliyor:

• MaddeRyoncil: Sağlıklı erişkin vericilerin kemik iliğinden; ABD'de 2024'te kemik iliği naklinden sonra gelişen akut GVHD için (FDA).
• MaddeTemcell: Sağlıklı erişkin vericilerin kemik iliğinden; Japonya'da 2015'te aynı alanda (JCR Pharmaceuticals, 2015).
• MaddeAlofisel: Vericiden alınan yağ dokusu kökenli hücreler; Avrupa'da Crohn hastalığındaki fistüller için 2018-2024 arasında ruhsatlı kaldı (EMA).

Vericiden hazırlanan ürünlerin bir avantajı da, hastaya verilmeden önce güvenlik ve etkinlik testlerinin ayrıntılı biçimde yapılabilmesi (Musiał-Wysocka ve ark., 2019). Hücreler genç bir vericiden ya da doğumda göbek kordonundan elde edilebildiği için, hastanın yaşı ilerledikçe azalan hücre kapasitesinden de etkilenmiyor.

Az uyarmak, hiç uyarmamak anlamına gelmiyor. Vericiden alınan mezenkimal kök hücrelere karşı antikor oluşabildiği ve hücrelerin bağışıklık sistemince temizlenebildiği gösterildi; bu nedenle araştırmacılar bu hücreleri "bağışıklıktan korunmuş" değil, "bağışıklıktan kaçabilen" hücreler olarak tanımlıyor (Ankrum ve ark., 2014). Mezenkimal kök hücrelerin özelliklerini ve tedavideki yerini mezenkimal kök hücre makalemizde ayrıntısıyla anlattık.

Sıkça Sorulan Sorular

Otolog ne işe yarar?

Otolog uygulama, hastanın kendi hücrelerini kullanarak verici ihtiyacını ve doku uyumu sorununu ortadan kaldırır. Kan kanserlerinde ve bazı kan hastalıklarında, kemoterapiden önce toplanıp saklanan kan yapıcı kök hücrelerin tedaviden sonra hastaya geri verilmesini sağlar (NMDP).

Allojenik kök hücreler vücut tarafından reddedilir mi?

Olabilir. Kan hastalıklarındaki nakilde vericinin doku uyumu bu yüzden test edilir. Mezenkimal kök hücreler bağışıklık sistemini daha az uyarsa da bağışıklıktan tamamen kaçmaz; vericiden alınan hücrelere karşı antikor oluşabildiği bildirildi (Ankrum ve ark., 2014).

Otolog kök hücre naklinde GVHD olur mu?

GVHD, vericinin bağışıklık hücrelerinin hastanın dokularına saldırmasıyla ortaya çıkar ve allojenik nakle özgü bir sorun olarak tanımlanır (NCI). Otolog nakilde hücreler hastanın kendisinden geldiği için bu sorun beklenmez.

Kök hücre kardeşten alınabilir mi?

Evet. Allojenik nakilde ilk bakılan vericiler kardeşlerdir; her kardeşin tam uyumlu olma olasılığı yüzde 25 (BMT InfoNet). Tam uyumlu kardeş yoksa akraba dışı gönüllü bir verici, yarı uyumlu bir aile bireyi ya da göbek kordonu kanı değerlendirilir.

Kendi kök hücrem neden her zaman kullanılmıyor?

Hastanın kendi hücreleri her durumda en iyi seçenek olmayabilir. Hücreler hastayla aynı yaştadır ve yaşla birlikte çoğalma kapasiteleri azalır (Zhou ve ark., 2008). Kalıtsal bir hastalıkta kendi hücreler de aynı genetik değişikliği taşır; kan kanserlerinde ise vericiden gelen hücrelerin kalan kanser hücrelerine saldırma etkisi ancak allojenik nakille elde edilir (NCI).

Otolog kök hücre ile PRP aynı şey mi?

Hayır. İkisi de hastanın kendisinden hazırlandığı için otolog uygulamadır, ancak PRP kandan santrifüjle ayrılan trombositlerden oluşur ve bir kök hücre tedavisi değildir (Mayo Clinic News Network, 2021). Kök hücre içeren otolog bir ortopedik uygulama örneği, kemik iliğinden hazırlanan BMAC'tir.

Kaynakça

1. 1. U.S. Food and Drug Administration. FDA approves remestemcel-L-rknd for steroid-refractory acute graft versus host disease in pediatric patients. 18.12.2024. https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-remestemcel-l-rknd-steroid-refractory-acute-graft-versus-host-disease-pediatric
2. 2. National Cancer Institute. Stem Cell and Bone Marrow Transplants for Cancer. https://www.cancer.gov/about-cancer/treatment/types/stem-cell-transplant
3. 3. NMDP. Autologous transplant. https://www.nmdp.org/patients/understanding-transplant/autologous-transplant
4. 4. Zhou S, Greenberger JS, Epperly MW ve ark. Age-related intrinsic changes in human bone-marrow-derived mesenchymal stem cells and their differentiation to osteoblasts. Aging Cell, 2008;7(3):335-343. https://doi.org/10.1111/j.1474-9726.2008.00377.x
5. 5. U.S. Food and Drug Administration. FDA Approves First Gene Therapies to Treat Patients with Sickle Cell Disease. 08.12.2023. https://www.fda.gov/news-events/press-announcements/fda-approves-first-gene-therapies-treat-patients-sickle-cell-disease
6. 6. Chahla J, Mannava S, Cinque ME ve ark. Bone Marrow Aspirate Concentrate Harvesting and Processing Technique. Arthroscopy Techniques, 2017;6(2):e441-e445. https://doi.org/10.1016/j.eats.2016.10.024
7. 7. Buckles S. American Medical Society for Sports Medicine position on regenerative medicine. Mayo Clinic News Network, 28.10.2021. https://newsnetwork.mayoclinic.org/discussion/american-medical-society-for-sports-medicine-position-on-regenerative-medicine/
8. 8. NMDP. Allogeneic transplant. https://www.nmdp.org/patients/understanding-transplant/allogeneic-transplant
9. 9. BMT InfoNet. Finding a Donor. https://bmtinfonet.org/node/380
10. 10. T.C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Türkiye Kök Hücre Koordinasyon Merkezi (TÜRKÖK) Uygulama Rehberi. Ankara, 2022 (Yayın No: 1250). TÜRKÖK: https://turkok.saglik.gov.tr/
11. 11. Musiał-Wysocka A, Kot M, Majka M. The Pros and Cons of Mesenchymal Stem Cell-Based Therapies. Cell Transplantation, 2019;28(7):801-812. https://doi.org/10.1177/0963689719837897
12. 12. JCR Pharmaceuticals. JCR Receives Approval for TEMCELL HS Inj., the First Allogeneic Regenerative Medicine in Japan. Basın bülteni, 18.09.2015. https://www.jcrpharm.co.jp/en/assets/uploads/docs/2015-09-18_JCRReceivesApprovalforTEMCELLHSInjTheFirstAllogeneicRegenerativeMedicineinJapan.pdf
13. 13. Dominici M, Le Blanc K, Mueller I ve ark. Minimal criteria for defining multipotent mesenchymal stromal cells. The International Society for Cellular Therapy position statement. Cytotherapy, 2006;8(4):315-317. https://doi.org/10.1080/14653240600855905
14. 14. Weiss ML, Anderson C, Medicetty S ve ark. Immune properties of human umbilical cord Wharton's jelly-derived cells. Stem Cells, 2008;26(11):2865-2874. https://doi.org/10.1634/stemcells.2007-1028
15. 15. European Medicines Agency. Alofisel (darvadstrocel): EPAR, ruhsat geri çekildi (13.12.2024). https://www.ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/alofisel
16. 16. Ankrum JA, Ong JF, Karp JM. Mesenchymal stem cells: immune evasive, not immune privileged. Nature Biotechnology, 2014;32(3):252-260. https://doi.org/10.1038/nbt.2816