PRP ve Kök Hücre Tedavisi Aynı mı? PRP, SVF ve Kök Hücre Farkı

PRP Kök Hücre Tedavisi mi?

Hayır, PRP bir kök hücre tedavisi değildir. PRP'de kullanılan, kişinin kendi kanından ayrıştırılan trombositler ve plazmadır; ürünün içinde çoğalabilen ya da başka hücrelere dönüşebilen canlı kök hücre bulunmaz. Etkisi, trombositlerin içinde taşıdığı ve uygulandığı bölgede salgıladığı büyüme faktörlerinden gelir (Platelet-rich plasma, Vikipedi).

İki yöntem sık karıştırılıyor, çünkü ikisi de vücudun onarım sürecini desteklemek amacıyla kullanılıyor. Amerikan Spor Hekimliği Derneği'nin (AMSSM) rejeneratif tıp görüş yazısı da PRP gibi biyolojik ortopedik tedavilerin "kök hücre tedavisi" çatısı altında karıştırıldığına, bunun doğru olmadığına dikkat çekiyor (Shapiro ve ark., 2022; Mayo Clinic News Network, 2021).

PRP Nedir?

PRP (Platelet Rich Plasma, trombositten zengin plazma), tam kanın santrifüjden geçirilip kırmızı kan hücrelerinin ayrılmasıyla elde edilen, trombositleri yoğunlaştırılmış bir plazmadır. Diğer adı otolog koşullandırılmış plazma. Trombositler etkinleştiğinde trombosit kaynaklı büyüme faktörü (PDGF), dönüştürücü büyüme faktörü beta (TGF-β) ve damar endotel büyüme faktörü (VEGF) gibi maddeler salgılar; PRP'nin doku onarımında kullanılmasının dayanağı bu maddelerdir (Platelet-rich plasma, Vikipedi; Pachito ve ark., 2020).

PRP kişinin kendi kanından hazırlandığı için otolog bir uygulamadır. Laboratuvarda hücre çoğaltma gerekmez; hazırlama santrifüjle yapılır. Kendi hücreleriyle yapılan diğer uygulamaları otolog ve allojenik kök hücre yazımızda anlattık.

Kök Hücre Tedavisi Nedir?

Kök hücre tedavisi, kendini yenileyebilen ve farklı hücre tiplerine dönüşebilen canlı hücrelerin hastaya verilmesidir. Kan hastalıklarındaki kök hücre nakli dışındaki uygulamalarda en çok mezenkimal kök hücreler kullanılıyor. Bu hücreler kemik iliği, yağ dokusu ya da göbek kordonundan elde edilir, laboratuvarda ayrılıp çoğaltılır, kalite kontrolünden geçirilir ve kayıt ve denetim altında yürütülen iyi üretim uygulamaları (GMP) standardında hazırlanır (Sensebé ve ark., 2013).

Mezenkimal kök hücrelerin etkisinin büyük kısmının, başka hücrelere dönüşüp yeni doku oluşturmaktan çok, salgıladıkları sinyal maddeleriyle bağışıklık yanıtını düzenleyip onarımı uyarmalarından geldiği düşünülüyor (Caplan, 2017). Yani PRP ile kök hücre tedavisi, etki biçimi bakımından sanıldığı kadar uzak değil: ikisinde de belirleyici olan salgılanan maddeler. Fark, kök hücrelerin bu maddeleri salgılayan canlı hücreler olması. Bu hücrelerin özelliklerini mezenkimal kök hücre makalemizde ayrıntısıyla anlattık.

SVF Nedir? Yağ Dokusundan Elde Edilen Kök Hücre

SVF (stromal vasküler fraksiyon), kişinin kendi yağ dokusunun işlenmesiyle elde edilen hücre karışımıdır. Tek tip bir hücre değildir: mezenkimal kök hücrelerin yanında damar ve kan hücrelerini de içerir (NCI). Yağ dokusu küçük bir yağ alma işlemiyle (lipoaspirasyon) toplanır ve laboratuvarda işlenir.

SVF ile laboratuvarda çoğaltılmış yağ dokusu kök hücresi aynı şey değildir. Uluslararası Yağ Uygulamalı Teknoloji Derneği (IFATS) ile Uluslararası Hücresel Tedavi Derneği (ISCT) bu iki ürünü ayrı tanımlıyor: SVF kültüre alınmadan doğrudan kullanılan karışımdır, yağ dokusu kök hücreleri ise laboratuvarda çoğaltılan ve kabın yüzeyine tutunan hücrelerdir (Bourin ve ark., 2013). Hücrelerin yağ dokusundan nasıl toplandığını kök hücre nasıl alınır makalemizde anlattık.

SVF'nin kemik iliğinden hazırlanan bir benzeri de var: kemik iliği aspirat konsantresi (BMAC). Leğen kemiğinden alınan ilik santrifüjle yoğunlaştırılır ve aynı seansta uygulanabilir (Chahla ve ark., 2017). BMAC da SVF gibi, içinde kök hücre bulunan karışık bir hücre ürünüdür.

PRP, SVF ve Kök Hücre Tedavisi Arasındaki Fark Nedir?

PRP, SVF ve laboratuvarda çoğaltılmış mezenkimal kök hücre arasındaki temel fark, ürünün içinde ne olduğudur: PRP'de canlı kök hücre yoktur, SVF'de kök hücreler karışımın bir parçasıdır, kültürde çoğaltılmış üründe ise hücrelerin tamamı mezenkimal kök hücredir.

Tablodaki bilgiler için: Platelet-rich plasma, Vikipedi; NCI; Bourin ve ark., 2013; Sensebé ve ark., 2013; FDA; JCR Pharmaceuticals, 2015.

Tablonun son satırı bir ayrımı gösteriyor: ruhsat, belirli bir üreticinin belirli bir hastalık için hazırladığı ürüne verilir. Ryoncil ve Temcell, kemik iliği naklinden sonra gelişen akut graft-versus-host hastalığı için ruhsat aldı; ortopedik kullanım için ruhsat almış değiller.

Hangisi Daha Etkili? Bilimsel Çalışmalar Ne Diyor?

Hangisinin daha etkili olduğu sorusunun genel bir cevabı yok; sonuç hastalığa, kullanılan ürüne ve neyle karşılaştırıldığına göre değişiyor. En çok çalışılan alan diz kireçlenmesi:

• MaddePRP ve plasebo: 288 hastalık randomize bir çalışmada (RESTORE), dize uygulanan PRP ile serum fizyolojik arasında 12. ayda ağrı ve kıkırdak hacmi bakımından anlamlı fark bulunmadı (Bennell ve ark., 2021).
• MaddePRP, BMAC ve hyaluronik asit: Yalnızca en yüksek kanıt düzeyindeki 27 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde, PRP ve kemik iliği aspirat konsantresi (BMAC) uygulanan hastaların sonuçları hyaluronik asit uygulananlara göre daha iyiydi (Belk ve ark., 2023).
• MaddeKültürde çoğaltılmış mezenkimal kök hücre: Faz I/II randomize bir çalışmada, göbek kordonu kaynaklı hücrelerin iki kez eklem içine uygulandığı grupta 12. ayda ağrı ve eklem işlevi puanları hyaluronik asit grubuna göre daha iyiydi (Matas ve ark., 2019).

Çalışmalar arasındaki farkın bir nedeni, PRP'nin ve hücre ürünlerinin hazırlanış biçiminin merkezden merkeze değişmesi. PRP hazırlama yöntemlerini karşılaştıran 39 çalışmayı inceleyen bir derlemeye göre yöntemler arasındaki büyük fark, PRP çalışmalarında görülen sonuç farklılıklarını açıklayabilir (Pachito ve ark., 2020). AMSSM görüş yazısı da bu alandaki terimlerin ve tanımların henüz standart olmadığına dikkat çekiyor (Shapiro ve ark., 2022). Bu yüzden bir hasta için hangi yöntemin uygun olduğu, hastalığın türü ve evresi, hastanın durumu ve kullanılacak ürünün ne olduğu bilinerek hekim tarafından değerlendirilmelidir. Kimse size kesin iyileşme garantisi veremez. Bu tip söylemlerde bulunanlara güvenmeyin.

Diz İçin PRP mi, Kök Hücre mi?

Diz için PRP mi, kök hücre mi sorusunun herkes için geçerli bir cevabı yok. Yukarıdaki çalışmalar, diz kireçlenmesinde PRP'nin hyaluronik aside göre daha iyi sonuç verebildiğini, ancak plaseboya göre üstünlüğünün büyük bir çalışmada gösterilemediğini; kemik iliği konsantresi ve kültürde çoğaltılmış mezenkimal kök hücrelerle de umut verici sonuçlar alındığını gösteriyor. Karar, kireçlenmenin evresine, eşlik eden sorunlara ve önerilen ürünün tam olarak ne olduğuna göre verilmeli. Diz uygulamalarını ayrıca diz kök hücre tedavisi sayfamızda ele alacağız.

Sıkça Sorulan Sorular

PRP'nin içinde ne var?

PRP'nin içinde plazma ve yoğunlaştırılmış trombositler vardır; kırmızı kan hücreleri santrifüjle ayrılır. Trombositler etkinleştiğinde PDGF, TGF-β ve VEGF gibi büyüme faktörleri salgılar (Platelet-rich plasma, Vikipedi). Ürün, canlı kök hücre içermez.

PRP'nin diğer adı nedir?

PRP'nin Türkçe adı trombositten zengin plazmadır; "trombositten zenginleştirilmiş plazma" da denir. Tıbbi literatürde otolog koşullandırılmış plazma adıyla da geçer (Platelet-rich plasma, Vikipedi). PRP'den türetilen ve fibrin ağı içeren ürünlere ise trombositten zengin fibrin (PRF) denir.

PRP'nin etkisi ne kadar sürer?

Kesin bir süre yok; etkinin süresi uygulanan bölgeye, hastalığa ve kullanılan PRP'nin hazırlanış biçimine göre değişiyor. Diz kireçlenmesindeki büyük çalışmalardan RESTORE'da hastalar 12 ay izlendi ve sonuçlar bu süre sonunda değerlendirildi (Bennell ve ark., 2021).

PRP'nin tehlikesi var mı?

PRP'nin riski düşük kabul ediliyor. Büyük eklemlere yapılan PRP uygulamalarının güvenliğini inceleyen 21 çalışmalık bir derlemede görülen yan etkiler çoğunlukla hafifti: ağrı, kızarıklık, şişlik, bulantı ve baş dönmesi (Chiu ve ark., 2022). Diz kireçlenmesinde PRP ile hyaluronik asidi karşılaştıran 20 randomize çalışmalık bir meta-analizde de yan etki görülme sıklığı iki grup arasında farklı bulunmadı (Tang ve ark., 2020). Uygulanan bölgede ilk bir iki gün şişlik ve ağrı olabilir; hazırlık sırasında sterilliğe uyulmazsa uzak da olsa bir bulaş riski bulunuyor. Bazı kan hastalıklarında PRP uygun olmayabilir ve uygulamadan önce kan sulandırıcı ya da bazı ağrı kesici ilaçların bırakılması istenebilir (Cleveland Clinic, 2024). Kişinin kendi kanından hazırlandığı için başka birinden alınan kanın kullanımına bağlı sorunlar söz konusu değil.

SVF kök hücre midir?

SVF kök hücre içerir, ancak tek başına bir kök hücre ürünü değildir. Yağ dokusundan elde edilen ve kök hücrelerin yanında damar ve kan hücrelerini de içeren bir karışımdır; laboratuvarda çoğaltılmış yağ dokusu kök hücrelerinden ayrı bir ürün olarak tanımlanır (Bourin ve ark., 2013).

"Kök hücre tedavisi" adıyla sunulan bir işlemin ne olduğunu nasıl anlarım?

Uygulanacak ürünün adını ve nasıl hazırlandığını sormak en doğru yol. Kendi kanınızdan santrifüjle hazırlanan bir ürün PRP'dir. Yağ dokusundan kültüre alınmadan hazırlanan bir karışım SVF, kemik iliğinden yoğunlaştırılan bir karışım BMAC'tir. Laboratuvarda çoğaltılmış mezenkimal kök hücre ise ayrı bir üretim ve kalite kontrol sürecinden geçer. Bu ayrım, bilimsel çalışmalardaki sonuçların hangi ürüne ait olduğunu anlamak için de önemli.

Kaynakça

1. 1. U.S. Food and Drug Administration. FDA approves remestemcel-L-rknd for steroid-refractory acute graft versus host disease in pediatric patients. 18.12.2024. https://www.fda.gov/drugs/resources-information-approved-drugs/fda-approves-remestemcel-l-rknd-steroid-refractory-acute-graft-versus-host-disease-pediatric
2. 2. Platelet-rich plasma. Wikipedia (İngilizce). https://en.wikipedia.org/wiki/Platelet-rich_plasma
3. 3. National Cancer Institute. Adipose-derived stromal vascular fraction cells. NCI Drug Dictionary. https://www.cancer.gov/publications/dictionaries/cancer-drug/def/adipose-derived-stromal-vascular-fraction-cells
4. 4. Bourin P, Bunnell BA, Casteilla L ve ark. Stromal cells from the adipose tissue-derived stromal vascular fraction and culture expanded adipose tissue-derived stromal/stem cells: a joint statement of IFATS and ISCT. Cytotherapy, 2013;15(6):641-648. https://doi.org/10.1016/j.jcyt.2013.02.006
5. 5. Shapiro SA, Finnoff JT, Awan TM ve ark. Highlights from the American Medical Society for Sports Medicine Position Statement on Responsible Use of Regenerative Medicine and Orthobiologics in Sports Medicine. British Journal of Sports Medicine, 2022;56(3):121-122. https://doi.org/10.1136/bjsports-2021-104887
6. 6. Buckles S. American Medical Society for Sports Medicine position on regenerative medicine. Mayo Clinic News Network, 28.10.2021. https://newsnetwork.mayoclinic.org/discussion/american-medical-society-for-sports-medicine-position-on-regenerative-medicine/
7. 7. Sensebé L, Gadelorge M, Fleury-Cappellesso S. Production of mesenchymal stromal/stem cells according to good manufacturing practices: a review. Stem Cell Research & Therapy, 2013;4:66. https://doi.org/10.1186/scrt217
8. 8. Caplan AI. Mesenchymal Stem Cells: Time to Change the Name! Stem Cells Translational Medicine, 2017;6(6):1445-1451. https://doi.org/10.1002/sctm.17-0051
9. 9. Chahla J, Mannava S, Cinque ME ve ark. Bone Marrow Aspirate Concentrate Harvesting and Processing Technique. Arthroscopy Techniques, 2017;6(2):e441-e445. https://doi.org/10.1016/j.eats.2016.10.024
10. 10. JCR Pharmaceuticals. JCR Receives Approval for TEMCELL HS Inj., the First Allogeneic Regenerative Medicine in Japan. Basın bülteni, 18.09.2015. https://www.jcrpharm.co.jp/en/assets/uploads/docs/2015-09-18_JCRReceivesApprovalforTEMCELLHSInjTheFirstAllogeneicRegenerativeMedicineinJapan.pdf
11. 11. Bennell KL, Paterson KL, Metcalf BR ve ark. Effect of Intra-articular Platelet-Rich Plasma vs Placebo Injection on Pain and Medial Tibial Cartilage Volume in Patients With Knee Osteoarthritis: The RESTORE Randomized Clinical Trial. JAMA, 2021;326(20):2021-2030. https://doi.org/10.1001/jama.2021.19415
12. 12. Belk JW, Lim JJ, Keeter C ve ark. Patients With Knee Osteoarthritis Who Receive Platelet-Rich Plasma or Bone Marrow Aspirate Concentrate Injections Have Better Outcomes Than Patients Who Receive Hyaluronic Acid: Systematic Review and Meta-analysis. Arthroscopy, 2023;39(7):1714-1734. https://doi.org/10.1016/j.arthro.2023.03.001
13. 13. Matas J, Orrego M, Amenabar D ve ark. Umbilical Cord-Derived Mesenchymal Stromal Cells (MSCs) for Knee Osteoarthritis: Repeated MSC Dosing Is Superior to a Single MSC Dose and to Hyaluronic Acid in a Controlled Randomized Phase I/II Trial. Stem Cells Translational Medicine, 2019;8(3):215-224. https://doi.org/10.1002/sctm.18-0053
14. 14. Chiu YM, Wang D, McCormick Z ve ark. Safety of Intra-Articular Platelet Rich Plasma Injections for Large Joint Osteoarthritis: A Review Article. Current Orthopaedic Practice, 2022;33(5):480-486. https://doi.org/10.1097/BCO.0000000000001142
15. 15. Cleveland Clinic. Platelet-Rich Plasma (PRP) Injection. Tıbbi gözden geçirmeli; son güncelleme 22.12.2024. https://my.clevelandclinic.org/health/treatments/platelet-rich-plasma-prp-injection
16. 16. Pachito DV, Bagattini ÂM, de Almeida AM ve ark. Technical Procedures for Preparation and Administration of Platelet-Rich Plasma and Related Products: A Scoping Review. Frontiers in Cell and Developmental Biology, 2020;8:598816. https://doi.org/10.3389/fcell.2020.598816
17. 17. Tang JZ, Nie MJ, Zhao JZ ve ark. Platelet-rich plasma versus hyaluronic acid in the treatment of knee osteoarthritis: a meta-analysis. Journal of Orthopaedic Surgery and Research, 2020;15(1):403. https://doi.org/10.1186/s13018-020-01919-9